­čôŻ´ŞĆLayka’y─▒ Hat─▒rlamak: Sokak K├Âpekleri ├ťzerine Etik D├╝┼č├╝nceler

0

­čôŻ´ŞĆLayka’y─▒ Hat─▒rlamak: Sokak K├Âpekleri ├ťzerine Etik D├╝┼č├╝nceler

1957 y─▒l─▒nda, Moskova sokaklar─▒nda ya┼čayan bir sokak k├Âpe─či Sovyetler Birli─či taraf─▒ndan uzaya g├Ânderildi. Rus├ža’da “havlayan” anlam─▒na gelen Layka ad─▒ verien ├╝├ž ya┼č─▒ndaki di┼či, melez ve son derece sa─čl─▒kl─▒ olan bu sokak k├Âpe─či, uzaya ├ž─▒kan ilk canl─▒ oldu. Layka’n─▒n yolculu─ču, uzay ara┼čt─▒rmalar─▒nda bir d├Ân├╝m noktas─▒yd─▒, ancak ayn─▒ zamanda hayvanlar─▒n bilimsel ilerleme i├žin kullan─▒lmas─▒n─▒n eti─či konusunda bir tart─▒┼čma ba┼člatt─▒.

Baz─▒ bilim insanlar─▒, insanlar─▒n uzayda hayatta kalamayaca─č─▒ d├╝┼č├╝ncesiyle, insanl─▒ uzay u├žu┼člar─▒n─▒n ├Ân├╝n├╝ a├žmak i├žin, ├Ânce bir hayvan─▒n uzaya g├Ânderilmesinin gerekli oldu─čunu savunuyordu. O d├Ânemde, uzay u├žu┼čunun canl─▒lar ├╝zerindeki etkileri hakk─▒nda yeterli bilgiye sahip olunmamas─▒ ve gerekli teknolojinin hen├╝z geli┼čtirilmemi┼č olmas─▒ nedeniyle, Layka’n─▒n hayatta kalmas─▒ da beklenmiyordu.

LaykaÔÇÖn─▒n hayat─▒, sokaklardan al─▒narak tarihe ge├žerken, beklendi─či gibi trajik bir ┼čekilde sona erdi: Uzaya f─▒rlat─▒ld─▒ktan birka├ž saat sonra a┼č─▒r─▒ ─▒s─▒nma ve stresten ├Âld├╝. Bu sokak k├Âpe─činin trajik hikayesi, sanat ve k├╝lt├╝r eserlerinde ya┼čamaya devam ediyor. Mesela Danimarkal─▒ m├╝zik grubu Trentem├Şller ÔÇťMoanÔÇŁ isimli ┼čark─▒s─▒n─▒ LaikaÔÇÖya ithaf etti ve LaikaÔÇÖy─▒ temsil eden bir k├Âpe─čin ba┼črolde oldu─ču dokunakl─▒ bir m├╝zik videosuyla onun hikayesini anlatt─▒.

LaikaÔÇÖy─▒ hat─▒rlamak T├╝rkiye’de kar┼č─▒ kar┼č─▒ya oldu─čumuz ├ža─čda┼č bir etik ikilemi yans─▒t─▒yor: Sokak k├Âpeklerinin sokaklardan kopar─▒larak, kamu g├╝venli─či kisvesi alt─▒nda uyutulabilece─či Hayvan Koruma Yasas─▒ÔÇÖnda ├Ânerilen de─či┼čiklik.

G├╝ncel Tart─▒┼čma: Sokak Hayvanlar─▒ ve Kamu G├╝venli─či

T├╝rkiyeÔÇÖde iktidar Hayvan Koruma Yasas─▒’n─▒ de─či┼čtirmeyi ama├žlayan tart─▒┼čmal─▒ bir ├Âneri sundu. De─či┼čiklik, ├Âzellikle k├Âpekler olmak ├╝zere sokak hayvanlar─▒ sorununu ele almay─▒
hedefliyor ve bir ay i├žinde sahiplenilmeyen sokak k├Âpeklerinin i─čneyle ila├ž verilerek “uyutulaca─č─▒”, yani ├Âld├╝r├╝lece─či belirtiliyor. Bu de─či┼čikli─či savunanlar, sokak k├Âpeklerinin sald─▒r─▒lar─▒n─▒n kamu sa─čl─▒─č─▒n─▒ ve g├╝venli─čini tehdit etti─čini ve bu nedenle b├Âyle bir tedbirin gerekli oldu─čunu iddia ediyor. Ancak ele┼čtirmenler, bunun hayvan haklar─▒n─▒n ciddi bir ihlali oldu─čunu ve hayvanlara insani yakla┼č─▒mda b├╝y├╝k bir geri ad─▒m oldu─čunu d├╝┼č├╝n├╝yor.

Felsefi Perspektifler: Yararc─▒l─▒k ve Deontolojik Etik

Bu tart─▒┼čma, iki ana felsefi perspektifi ├Ân plana ├ž─▒kar─▒yor: yararc─▒l─▒k ve deontolojik etik.
Jeremy Bentham ve John Stuart Mill gibi filozoflar taraf─▒ndan savunulan yararc─▒l─▒k, genel mutlulu─ču maksimize eden ve ac─▒y─▒ minimize eden eylemleri savunur. Yararc─▒ bak─▒┼č a├ž─▒s─▒na g├Âre, e─čer sokak k├Âpeklerinin uyutulmas─▒ insanlara zarar vermeyi azalt─▒yor ve sokaklarda ac─▒ ├žeken hayvanlar─▒n say─▒s─▒n─▒ azalt─▒yorsa, bu eylem hakl─▒ g├Âr├╝lebilir.

Ancak, Immanuel Kant taraf─▒ndan savunulan deontolojik etik, sonu├žlardan ba─č─▒ms─▒z olarak eylemlerin ahlaki ilkelere uygun olmas─▒ gerekti─čini savunur. KantÔÇÖ─▒n etik anlay─▒┼č─▒na g├Âre, her varl─▒k kendi ba┼č─▒na bir de─čere sahiptir ve sadece bir amaca ula┼čmak i├žin bir ara├ž olarak kullan─▒lmamal─▒d─▒r. Bu nedenle, sokak k├Âpeklerini uyutmak, ya┼čam hakk─▒na sayg─▒ ilkesini ihlal etti─či i├žin do─čas─▒ gere─či yanl─▒┼čt─▒r.

D├╝nyada Sokak Hayvan─▒ Politikalar─▒

T├╝rkiyeÔÇÖde ├Ânerilen yasan─▒n daha geni┼č etkilerini anlamak i├žin, di─čer ├╝lkelerin sokak hayvanlar─▒ sorununu nas─▒l ele ald─▒─č─▒na bakmak ├Ânemlidir. Bir├žok Avrupa ├╝lkesinde yakla┼č─▒m, uyutma yerine sterilizasyon ve sahiplendirmeye a─č─▒rl─▒k verir. ├ľrne─čin, Almanya’da hayvan refah─▒ yasalar─▒, hayvanlar─▒n etik muamele g├Ârmesini vurgular ve sa─čl─▒kl─▒ sokak hayvanlar─▒n─▒n uyutulmas─▒n─▒ yasaklar. Hollanda, neredeyse hi├ž sokak k├Âpe─či b─▒rakmayan ├žok ba┼čar─▒l─▒ bir sterilizasyon program─▒na sahiptir.

RomanyaÔÇÖn─▒n sokak hayvanlar─▒na y├Ânelik muamelesi, ├Âzellikle de insanl─▒k d─▒┼č─▒ itlaf uygulamalar─▒ ac─▒mas─▒z ve etik d─▒┼č─▒ olarak ele┼čtirilmektedir. ├ľrne─čin, Rumen yetkililer sokak k├Âpeklerini k─▒s─▒rla┼čt─▒rmak ya da yeniden sahiplendirmek yerine, onlar─▒ yakalay─▒p topluca ├Âld├╝rme yoluna gitmektedir. K├Âpeklerin zehirlendi─čine, d├Âv├╝ld├╝─č├╝ne ya da a┼č─▒r─▒ kalabal─▒k bar─▒naklarda yeterli yiyecek, su ya da t─▒bbi bak─▒m olmaks─▒z─▒n ├Âl├╝me terk edildi─čine dair raporlar ortaya ├ž─▒km─▒┼čt─▒r.

─░lgin├žtir ki Romanya bir zamanlar uzaya g├Ânderilen ilk k├Âpek olan Layka’y─▒ “Layka, kozmosun ilk yolcusu” notunu ta┼č─▒yan bir hat─▒ra pulu ile onurland─▒rm─▒┼čt─▒. Bu anma eylemi, ├╝lkede sokak hayvanlar─▒na y├Ânelik s├╝regelen k├Ât├╝ muamele ile keskin bir tezat olu┼čturmaktad─▒r. Hayvan y├Ânetimine y├Ânelik bu farkl─▒ yakla┼č─▒mlar, ├Ânemli etik ve k├╝lt├╝rel farkl─▒l─▒klar─▒ ortaya koymakta ve ba┼č─▒bo┼č hayvan pop├╝lasyonlar─▒ i├žin insani ve s├╝rd├╝r├╝lebilir ├ž├Âz├╝mler geli┼čtirmenin ├Ânemini vurgulamaktad─▒r.

─░nsani Bir ├ç├Âz├╝m Yolunda Ahlaki Zorunluluk

T├╝rkiye’deki ├Ânerilen sahipsiz hayvanlar─▒ uyutma yoluyla ├Âtanazi politikas─▒, ├Ânemli ahlaki ve etik kayg─▒lar─▒ g├╝ndeme getiriyor. Kamu g├╝venli─čini koruma niyeti anla┼č─▒l─▒r olsa da, sokak hayvanlar─▒n─▒n refah─▒n─▒ tehlikeye atmayan alternatiflerin ara┼čt─▒r─▒lmas─▒ hayati ├Ânem ta┼č─▒yor. Geli┼čmi┼č sterilizasyon programlar─▒, sorumlu hayvan sahipli─či konusunda kamu e─čitimi ve bar─▒nak ko┼čullar─▒n─▒n iyile┼čtirilmesi daha insani ve etkili ├ž├Âz├╝mler sunabilir.

Ayr─▒ca, hayvanlara kar┼č─▒ merhamet ve sayg─▒ k├╝lt├╝r├╝n├╝ te┼čvik etmek esast─▒r. Mahatma Gandhi’nin ├╝nl├╝ s├Âz├╝nde dedi─či gibi, “Bir milletin b├╝y├╝kl├╝─č├╝ ve ahlaki ilerlemesi, hayvanlara nas─▒l davrand─▒─č─▒yla ├Âl├ž├╝l├╝r.” T├╝rkiye, kamu g├╝venli─či ile etik sorumlulu─ču dengeleyen bir yol se├žerek hayvan refah─▒ konusunda di─čer ├╝lkelere de ├Ârnek olma f─▒rsat─▒na sahiptir.

Sonu├žta, insanl─▒─č─▒m─▒z─▒n ├Âl├ž├╝s├╝, aram─▒zdaki en savunmas─▒zlara, sokaklar─▒m─▒z─▒ payla┼čan sokak hayvanlar─▒na nas─▒l davrand─▒─č─▒m─▒zda yatar. Bug├╝n al─▒nan kararlar, say─▒s─▒z sokak hayvan─▒n─▒n hayat─▒n─▒ etkileyebilir ve bu sorumluluk hafife al─▒nmamal─▒d─▒r.

Derya ULUSOY/Felsefeci

Derya ULUSOY/kentekrani

Youtube Abone Olmak ─░├žin T─▒klay─▒n─▒z

www.kentekrani.com 25 May─▒s 2024