Çok konuşulan şeyin çok rivayeti olur derler. Aslında demezler, ben dedim onu…
Her gün defalarca telaffuz ettiğimiz, kimliğimizin ve coğrafyamızın adı olan “Türkiye” kelimesinin ardında, kıtalar ve diller arasında uzanan şaşırtıcı bir yolculuk vardır. Gelin, bu kelimenin rivayetine bir de biz bakalım. Kelimenin tarihsel serüveni Orta Çağ Avrupa’sının kroniklerine ve Akdeniz dünyasının coğrafi adlandırmalarına kadar uzanır. Latince ve İtalyancada Türklerin ülkesiyle ilişkilendirilen Turcia, Turchia ve Turquia gibi isimler, farklı dönemlerde ve coğrafyalarda kullanılmıştır. Kelimenin Türkçedeki biçiminin oluşumunda ise tarihsel dil ilişkileri ve Arapça kökenli nispet yapılarıyla bağlantılı açıklamalar bulunmaktadır. Kelimenin farklı diller ve coğrafyalar arasındaki gelişiminin bütün ayrıntılarını tek bir tarihsel çizgiye sığdırmak kolay değil. Zaten önemli olan da bu kelimenin hangi tarihsel ve kültürel aidiyeti taşıdığıdır.
Zaman zaman ideolojik bağlamlar nedeniyle Türkiye kelimesi, eğilip bükülmek, farklı kılıflara sokulmak, yeniden tanımlanmak istenir. Fakat Türkiye, tarihi bağlamıyla birlikte yaşar. Türk ile Türkiye arasında kurulan ilişki de böyledir. Bu iki sözcüğün dilbilgisel işlevleri farklı olsa da Türkiye adının Türk kavramıyla olan tarihsel bağı açıktır. Türkiye dediğimizde Türk sözcüğü tarihsel anlamını kaybetmez; Türk adını kullandığımızda da onu biyolojik bir soy kategorisine indirgemiş olmayız.
Türk denildiğinde aklımıza kafatasçı bir ırk anlayışından önce ortak tarih, millî bilinç, kültür, dil, bağımsızlık iradesi ve ortak bir siyasal aidiyet gelebilir. Zira ulusal kimlik, tarihsel süreç içerisinde sadece soy bağıyla açıklanamayacak kadar geniş bir toplumsal içeriğe kavuşmuştur.
Nitekim ulus ve milliyetçilik araştırmalarının bilinen isimlerinden Anthony D. Smith, 1991’de yazdığı National Identity ve 1999’daki Myths and Memories of the Nation adlı eserlerinde ulusal kimliğin oluşumunda ortak tarihsel hatıraların, kültürel sembollerin, geleneklerin, tarihsel yurdun ve kamusal kültürün önemini vurgular. Söz konusu bir fikrin ciddiye alınması olduğunda Batılı bir ismin onayına sığınmak bizde adettendir; Batı karşısında duyduğumuz o köklü kültürel aşağılık kompleksimiz sağ olsun, söze buradan başlamak neredeyse bir mecburiyet. Ben de geleneği bozmamak adına örneğimi özellikle Batılı bir isimden seçtim.
Smith’in etnosembolcü yaklaşımı, ulusal kimliklerin tarihsel köklerini ve kültürel sürekliliklerini açıklamaya çalışır. “Etnosembol nedir?” diyecek olursanız da; en basit haliyle bir topluluğu “biz” yapan ve nesilden nesile aktarılan ortak aidiyet kodlarıdır. Bir milletin tarihsel kökleriyle kurduğu bağı canlı tutan mitler, destanlar, bayraklar, kutsal sayılan mekânlar, törenler ve paylaşılan acılar bu sembollerin yapı taşlarını oluşturur. Etnosemboller, bugünün ulusal kimliğini bir arada tutan ve geleceğe taşıyan bir harç görevindedir. Ulus, geçmişten bütünüyle kopuk biçimde ortaya çıkan bir siyasal topluluk olarak değerlendirilmez. Tarihsel birikimin, ortak anlatıların ve kültürel sembollerin ulusal aidiyetin oluşumundaki rolü üzerinde durulur. Sanatın işlevini de buradan itibaren görebiliriz. Bir toplumun ortak belleği sadece siyasal kurumlarda veya tarih kitaplarında yaşamaz elbette. Edebiyatta, müzikte, sinemada, tiyatroda ve gündelik kültürel uygulamalarda da varlığını sürdürür. Sanat, toplumun tarihsel deneyimlerini yeniden yorumladığı ve gelecek kuşaklara aktardığı temel alanlardan biridir. Kültürel birikim Türk sanatı olarak adlandırılır. Onun içerisinde Türk edebiyatı, Türk müziği, Türk sineması ve Türk tiyatrosu yer alır.
O halde neden bir adlandırma tartışması ortaya çıkmaktadır? Daha doğrusu bize özgü bir adlandırma tartışması neden ortaya çıkmaktadır?
Türkçe Tiyatro, Türkiye Tiyatrosu ve Türk Tiyatrosu
Öncelikle üç farklı ifadenin hangi kavramsal ölçütlere dayandığını belirlemek gerekir.
“Türkçe tiyatro” ifadesi dilsel bir tanımlamadır. Bir oyunun Türkçe yazılması veya Türkçe sahnelenmesi, o eserin dilsel niteliğini ortaya koyar. Türkçe oynanan bir Shakespeare oyunu bu açıdan Türkçe tiyatro faaliyeti kapsamında değerlendirilebilir. Ancak Shakespeare’in tiyatro mirası İngiliz tiyatro tarihinin içerisinde kalmaya devam eder.
“Türkiye tiyatrosu” da öncelikle coğrafi bir çerçeve oluşturur. Türkiye sınırları içerisinde gerçekleştirilen tiyatro faaliyetlerini tanımlamak amacıyla kullanılabilir. Fakat coğrafi bir sınıflandırma, bir sanat geleneğinin tarihsel ve kültürel kimliğini açıklamada tek başına yetersiz kalır.
“Türkiye tiyatrosu, sineması, müziği….” adlandırmasını savunanların gerekçelerinden biri, farklı etnik ve kültürel toplulukların sanat üretimlerini daha kapsayıcı bir ifadeyle tanımlama isteğidir. Ancak burada temel bir kavramsal sorun bulunmaktadır. Türk tiyatrosu ifadesinin bu toplulukları dışladığı hangi tarihsel ve kültürel gerekçeyle ileri sürülmektedir? Osmanlı’dan Cumhuriyet’e uzanan tiyatro tarihimizde Ermeni, Rum ve farklı toplulukların katkıları vardır. Keza diğer sanat dallarında da böyledir. Bu katkılar, Türk sanatının tarihsel oluşumunun da parçalarıdır. Türk tiyatrosu kavramının bu birikimi kapsayamayacağını savunmak, öncelikle Türk kimliğini dar bir etnik tanıma hapsetmektir.
Bir sanat geleneğinin ulusal adının, o geleneğe katkıda bulunan herkesin aynı soydan geldiğini gösteren bir soy kütüğü olmadığını pekâlâ biliyoruz. Fransız sinemasından söz edildiğinde bütün yönetmenlerin etnik Fransız, İngiliz tiyatrosundan söz edildiğinde bütün oyun yazarlarının İngiliz kökenli olduğunu varsaymıyorsak, Türk tiyatrosu söz konusu olduğunda neden böyle bir anlam dayatılsın ki? Nitekim bilinir ki uluslararası sanat tarihçiliğinde ulusal adlandırmalar, farklı kökenlerden gelen sanatçıların katkılarıyla oluşmuş tarihsel ve kültürel gelenekleri de kapsar.
“Türk tiyatrosu”, “Türk sanatı”, “Türk müziği”,“Türk sineması” tarihsel ve kültürel bir sanat geleneğinin adlarıdır. Daha doğrusu ortak bir tarihsel ve kültürel birikimden doğan, geleneksel veya gelenekleşmeye başlayan sanatlarımızdır. Türk tiyatrosu örneğin, seyirlik oyunlardan modern dramatik tiyatroya, Tanzimat döneminden Cumhuriyet’e ve çağdaş tiyatroya kadar uzanan tarihsel birikimi ifade eder.
“Türkiye tiyatrosu” gibi bir önermenin hangi gerekçeyle tercih edildiği de önem kazanmaktadır. Eğer amaç Türkiye’de farklı dillerde yürütülen tiyatro faaliyetlerini coğrafi bakımdan sınıflandırmaksa, bunun belirli bir akademik işlevi olabilir. Ancak amaç Türk tiyatrosu kavramının yerine yeni bir üst kimlik yerleştirmek ve Türk adının tarihsel-kültürel belirleyiciliğini geri plana itmekse, bu tercih artık salt terminolojik bir mesele olmaktan çıkar. Böyle bir durumda yapılan şey, kültürel kimliğin yeniden tanımlanmasına yönelik ideolojik bir müdahaledir.
“Türk …” ifadesinden kaçınılarak “Türkiye …” denilmesi, eğer Türk kimliğinin kültürel görünürlüğünü azaltmak amacıyla yapılıyorsa, kendi içinde bir çelişki taşır. Çünkü Türkiye adı da tarihsel olarak Türklerle ilişkili bir coğrafi adlandırmadır.
Bir kelimenin coğrafi biçimini tercih etmek, onun tarihsel ve kültürel referansını kendiliğinden ortadan kaldırmaz ki!
Ulusal Sinema Kuramı: Andrew Higson ve Sanatın Kültürel Kimliği
Bu tartışmayı daha somut bir kuramsal zemine taşıyabilecek isimlerden biri İngiliz sinema araştırmacısı Andrew Higson’dır.
Higson, 1989 yılında Screen dergisinde yayımlanan “The Concept of National Cinema” makalesinde ulusal sinema kavramının nasıl tanımlanabileceğini tartışır.
Makaledeki fikir, ulusal sinemanın belirlenmesinde filmlerin üretildiği coğrafyaya bakmanın yeterli olmadığıdır. Sinema endüstrisinin yapısı, üretim ve dağıtım ilişkileri, filmlerin temaları, kültürel anlatıları ve ulusal seyircinin bu eserlerle kurduğu ilişki de önemlidir.
Bir filmin hangi dilde çekildiği, o filmin hangi ulusal sinema geleneği içerisinde değerlendirileceği sorusunun bütün cevabını vermez. Sinema, tarihsel ve kültürel ilişkiler içerisinde oluşan bir sanat alanıdır.
Higson’ın çalışması, ulusal sanat geleneğinin yalnız coğrafi üretim alanıyla tanımlanmasının sınırlılıklarını ortaya koymaktadır. Yine Higson, ulusal sinema kavramının kendi içerisindeki farklılıkları örtebileceğine de dikkat çeker. Bu nedenle onun kuramını ulusal kültürlerin değişmez ve homojen yapılar olduğu iddiasına dayanak göstermek doğru olmayacaktır.
Fakat Higson’dan hareketle şu da denilebilir: Ulusal bir sanat geleneğinin kimliğini açıklamak için tarihsel, kültürel, kurumsal ve toplumsal ölçütlerin birlikte değerlendirilmesi gerekir.
Söz konusu düşünce, Türk tiyatrosu adlandırmasının yalnız dilsel veya coğrafi ölçütlerle değiştirilmesi gerektiği yönündeki iddialara karşı önemli bir kavramsal dayanak sağlar.
Örneğin, sinema tarihçiliğinde German cinema, French cinema, British cinema ve Italian cinema gibi ulusal adlandırmalar yaygın biçimde kullanılmaktadır. Bunlar belirli bir dilde üretilmiş filmlerin mekanik toplamını ifade etmediği gibi her biri farklı tarihsel süreçler içerisinde oluşmuş sinema kültürlerine işaret eder.
Türk sineması kavramı da benzer bir tarihsel ve kültürel sınıflandırmaya sahiptir.
Bir filmin Türkçe dışında bir dil içermesi, Türk sineması kavramının kendiliğinden değiştiğine işaret edemez. Aynı şekilde Türkiye’de yabancı bir dilde film çekilmesi, “Türk sinemasının tarihsel adının değiştirilmesi zaruridir,” dedirtmez.
Bu yaklaşımı tiyatroya uyguladığımızda da benzer bir sonuç ortaya çıkar.
Türk tiyatrosunun kimliği, sahnede kullanılan dilden ziyade tarihsel gelişimi, dramaturjik gelenekleri, seyirci kültürü ve kurumsal yapılarıyla birlikte değerlendirilmelidir.
Higson’ın ulusal sinema tartışmasında üzerinde durduğu “seyirci kültürü ve tüketim alışkanlıkları” ölçütü, Türk tiyatrosu tarihine bakıldığında somut karşılıklar bulur. Örneğin, Tanzimat döneminde Batılı anlamda modern tiyatro kurumları oluşurken, sahnede Molière uyarlamaları veya yerli melodramlar oynansa dahi, salonu dolduran izleyicinin alımlama biçimi geleneksel seyirlik oyunlardan (ortaoyunu, meddah ve tulûat) devralınan kültürel bir alışkanlığa dayanıyordu. Oyuna anında tepki veren, sahneyle etkileşime giren ve kendi toplumsal dertlerini arayan seyircinin davranışı, yabancı metinleri bile yerel bir kültürel deneyime dönüştürmüştür.
Yine erken Cumhuriyet döneminden günümüze uzanan süreçte Devlet Tiyatroları, Şehir Tiyatroları ve özel tiyatrolar etrafında şekillenen kurumsal yapı, sadece belli bir dilde oyun sahneleyen mekanlar gibi karşımıza çıkmamış, aynı zamanda toplumsal belleğin ve kamusal kültürün inşa edildiği alanlar olmuştur. Dolayısıyla Türk tiyatrosu adlandırması, sahnede konuşulan dilden ya da coğrafi sınırlardan bağımsız olarak, yüzyıllara yayılan özgün seyirci-oyun ilişkisini ve kurumsal sürekliliği ifade etmektedir.
Ulusal Kimlikten Kaçınma Çabası ve Kavramsal Çelişki
Eleştiri konusu olan yaklaşım, Türk kavramının tarihsel ve kültürel içeriğini göz ardı ederek onu salt etnik bir kategori şeklinde yorumlayan düşüncedir.
Türk kimliği etnik bir aidiyet olarak tanımlandığında, Türk sanatı kavramı da aynı şekilde dar bir çerçevede değerlendirilir. Farklı toplulukların katkılarıyla oluşmuş ortak sanat birikiminin ulusal niteliği tartışmaya açılır. Bu yaklaşımın varabileceği siyasal sonuç, Türk kimliğinin ortak kültürel aidiyet olarak taşıdığı birleştirici anlamın geri plana itilmesi ve Türkiye’deki farklı etnik toplulukların birbirinden ayrı ulusal kimliklerin temsilcileri olarak değerlendirilmesidir. Böyle bir anlayış, ortak kültürel mirasın da ayrı ulusal kültürlere bölünerek tanımlanmasına zemin hazırlar.
Türkiye’deki kültürel çeşitliliği vurgulamak amacıyla tercih edilen bir adlandırmanın, Türkiye Cumhuriyeti’nin ulusal kimliğinden bağımsız, çok uluslu bir siyasal yapı tasavvuruna dayandırılması mümkündür. Ancak böyle bir niyetin bütün “Türkiye sanatı” kullanımlarına atfedilmesi doğru olmaz. Eleştirilmesi gereken, somut olarak bu siyasal sonucu savunan yaklaşımların gerekçeleridir.
Bir sanat geleneğinin adının değiştirilmesini savunmak, öncelikle o geleneğin tarihsel kimliğinin neden mevcut kavramla açıklanamadığını ortaya koymayı gerektirir.
Bir kültürün tarihini yeniden yorumlamak mümkündür ve o kültürün farklı etkilerini, karşılaşmalarını ve dönüşümlerini incelemek de akademik araştırmanın gereğidir.
Türk ve Türkiye kavramları arasındaki ilişkiyi anlamak, etimolojik bir meselenin dışında tarihsel bellek, ulusal kimlik ve kültürel süreklilik meselesidir.
Türkiye demek, Türk sözcüğünü tarihsel anlamından uzaklaştırmaz. Türk tiyatrosu demek de sanatı bir soy kütüğüne hapsetmek anlamına gelmez.
Nihayet hangi kelimeyi tercih ettiğimiz, o kelimenin taşıdığı tarihsel ve kültürel birikime nasıl baktığımızla ilgilidir. Görünen o ki isim tartışmaları, geçmişten bugüne oluşan kültürel birikimi ve o kelimenin tarihsel sürekliliğini değiştirmiyor.
Türk sanatı, Türk sanatıdır.
Hatice GÖRGEÇ
















