Venezuela’dan devlet başkanını kaçırtan ABD Başkanı Donald Trump’ın ısrarla Grönland’a göz dikmesi dikkatleri Dünya’nın bu en büyük adasına çevirdi.
Türkiye’nin üç katına varan yüzölçümüne sahip Grönland, Dünya’nın en kuzeyinde Arktik ya da Arktika denilen bölgede bulunuyor.
–DÜNYANIN TEPESİ-
Arktik Bölgesi Asya, Avrupa ve Amerika kıtalarının kuzeyinde.
Bölge, 14 milyon kilometrekare alanla yeryüzünün en küçük ve en fazla 5567 metre derinlikle en sığ okyanusu olan Arktik Okyanusu/Kuzey Buz Denizi ve bu okyanusa kıyısı olan Rusya, Kanada, ABD (Alaska), Danimarka (Grönland) ve Norveç’ten oluşuyor.
Bölge adını Yunanca ‘ayı’ anlamındaki ‘Arktos‘ kelimesinden alıyor. Bu da bölgeye ilk Yunanlı denizcilerin geldiğinin göstergesi sayılıyor.
Bu denizciler kuzey yarımkürede Kuzey Yıldızı’nı gösteren Büyükayı ve Küçükayı Takımyıldızlarına bakarak yön bulurmuş.
Yani ‘Ayı takımyıldızlarına yakın’ görülen bölgeye ‘Arktik denilmiş.
Güney Kutbu olan Antarktika (Antarktikos) da ‘Ayı karşısında-zıddı’ anlamında.
–İKLİM ISININCA KEŞFEDİLMİŞ-
Tarihi kaynaklarda da Dünyanın en kuzeyini ilk keşfeden M.Ö 330’da Yunan asıllı coğrafyacı denizci Piteas olarak geçiyor.
İskandinav ülkerinde yaşayan Vikingler de Ortaçağ’da sadece bu bölgenin ikliminde meydana gelen ısınmadan yararlanarak daha kuzeye yelken açtı.
Denizcilik ile gemicilikte ileri olan ve yağmacılık yapan Vikingler’den Floki Vilgerdarson 9’uncu yüzyılda Norveç’ten açılarak İzlanda’yı keşfetti.
Yine ‘Kızıl Erik’ olarak nam salan kanun kaçağı Norveçli Viking Erik Thorvaldsson da 10’uncu yüzyılda Grönland’ı keşfedip güneyinde koloniler kurdu.
Yüzde 81′ buzullarla kaplı Ada, Danca dilinde ‘yeşil’ anlamına gelen ‘Grön‘ kelimesinden ismini aldı; Grönland.
Ortaçağ’da meydana gelen ısınma 1300 yılında iklimin yeniden soğumasına kadar sürdü ve yeniden kalın buzlarla kaplandı. Bu küçük buzul çağında Vikingler bölgeyi terk etti.
Vikingler ayrılmadan önce 13’üncü yüzyılda Eskimolar’ın bir kolu olan İnuitler de adanın daha kuzeyine geldi.
Ada Viking- İnuit savaşına sahne oldu.
Halen 56 bin olan nüfusun yüzde 88’ini İnuitler oluşturuyor.
Arktik’te 40’tan fazla fark etnik halk bulunurken bir kısmının 5 bin yıl önce Kuzey Kutbu’nun ardından Grönland’a ulaştığı da kaynaklarda bulunuyor.
–EGEMENLİK YARIŞI-
Kuzey Kutbu’nun ilk haritası 1595 yılında çizildi.
19. yüzyıldan sonra bölge, devletlerin ilgi alanı oldu.
Bölge 2’nci Dünya Savaşı’nda Nazi Almanyası tarafından ‘ulaşılmaz kale’ olarak görüldü. Naziler Danimarka’yı işgal edip Grönland’a dokunmayınca bundan yararlanan ABD 1941′den itibaren Ada’da üsler kurmaya başladı.
Buzkıran gemilere sahip Rusya da buzlarla kaplı okyanusta ilerleyip hatta binlerce metre derinlikteki tabana bayrak dikerek gücünü sergiledi.
Soğuk Savaş döneminde bölgede rekabet artarken bu dönemin sona ermesiyle azaldı.
Halen ise süper güç devletler ABD, Rusya ve Çin, askeri ve ekonomik hedeflerle bölgede egemenlik sağlamak için kıyasıya yarışıyor.
Grönland da bu rekabetin merkezinde yer alıyor.
İçinde bulunduğumuz 21’inci yüzyılda iklimde ısınmanın hızlanmasıyla kalınlığı 3 kilometreyi bulan buzulların giderek erimesi bölgenin imkanlarından yararlanmak isteyen güçlerin iştahını kabarttı.
Birleşik Krallık Meteoroloji Ofisi’ne göre küresel ısınma sonucu Kuzey Kutbu’nda 2035’e kadar buzsuz yaz yaşanabilecek. Daha önce bu 2050 yılı olarak tahmin ediliyordu.
Böylece yeraltı madenlerinin çıkarılması kolaylaşacak, deniz ticaretinde yolları kısaltacak yeni rotalar ortaya çıkacak.
Çeşitli kaynakların açıklamalarına göre, bölge yüzde 84’ü Arktik Okyanus yatağında olmak üzere büyük yeraltı zenginliğine sahip. Ortadoğu ile kıyaslanabilecek kadar petrol ve doğal gaz yatağı var. Petrol, Suudi Arabistan’ın yarısı kadar.
Dünya’da keşfedilmemiş petrolün yüzde 13’ü, keşfedilmemiş doğal gazın yüzde 30’u burada, buzulların altında!
Okyanustaki tahmini petrol rezervlerinin kıyısı bulunan ülkelere göre dağılımı ise şöyle:
Rusya yüzde 52, ABD yüzde 20, Norveç yüzde 12, Grönland yüzde 11 ve Kanada yüzde 5.
Bölgede demir, bakır, nikel, altın, platin,kurşun, çinko, uranyum, paladyum, uranyum da var.
Nadir elementler Dünya rezervlerinin yüzde 35’ini oluşturuyor.
–BUZLAR ARASINDA ZENGİNLİK–
Buzdağları arasındaki bu zenginliği ortaya çıkarmanın güçlüğü nedeniyle yerli halk uzak duruyor. En son maden çıkarma çalışması maddi yetersizlik nedeniyle 2010 yılında durmuş.
ABD Başkanı Donald Trump’ın ‘parasını verip alırız, olmazsa işgal ederiz’ dediği Grönland, bin yılı aşkın süredir daha önce tek krallık olan Norveç ve Danimarka ile ilişkide.
Danimarka 1712’de adayı sömürge ilan etmiş. 1953’ten itibaren Danimarka’nın bir parçası olan Grönland’a 1973’te özerklik verilmiş. 2008’de daha fazla yetki devreden Öz Yönetim Yasası kabul görmüş.
Halen Danimarka Kralı, aynı zamanda Grönland Devlet Başkanı. Grönland’ın ayrı parlamentosu ve hükümeti var, Danimarka Parlamentosu’nda da temsil ediliyor.
Danimarka’nın bir parçası olduğu için NATO üyesi.
Grönland iç politikalar ve ekonomik kararlarda kendi karar alırken güvenlik konularında Danimarka’nın veto yetkisini var.
Grönland’ın bütçe gelirinin üçte ikisi Danimarka’dan sağlanıyor. Ada’da geçim kaynağı balıkçılık.
–ABD HEP YAPIYOR-
Rusya ve Çin’e karşı bölgede ulusal güvenliğini artırmak isteyen ABD’nin, Grönland’ı satın almak istemesi sadece Donald Trump’ın başkanlığında olmamış.
Alaska’yı Rusya’dan 7.2 milyon dolara satın alan ABD 1910, 1946 ve 1955’te bu girişimleri tekrarlamış.
1946’da Başkan Harry Truman Danimarka’ya 100 milyon dolar karşılığı altın teklif etmiş ama reddedilmiş.
İlk başkanlık döneminde 2019’da Grönland’ı satın almak isteyen Donald Trump, şimdi daha ısrarcı görünüyor. Trump’ın da kişi başı 100 bin dolar vereceği haberleri yer aldı.
Danimarka’ya ekonomik yaptırımlarla başlayan Trump tehditleri işgal etmeye kadar vardı. En son ordudan işgal planı hazırlamasını istediği belirtiliyor.
Ancak ABD’ye satışa sadece Danimarka değil Grönland halkı da karşı. 2025 ocak ayında yapılan kamuoyu yoklamasında nüfusun yüzde 85’i ‘hayır’ dedi.
Daha önce 2019 yılında yapılan başka bir kamuoyu yoklamasına göre ise nüfusun yüzde 67,7’si Danimarka’dan ayrılıp bağımsız olmak istiyor.
Grönland her manada ısınıyor.
Bakalım buradan çıkacak olası kıvılcım ‘dünyanın tepesini’ nasıl attıracak !
Zeynep Nurten UZER
