­čôŻ´ŞĆMAYA UYGARLI─×I

0

GEZ─░

­čôŻ´ŞĆMAYA UYGARLI─×I

Karayiplere gemiyle yapt─▒─č─▒m─▒z gezimizde Costa Maya liman─▒na yana┼č─▒yoruz.

Yerli bir gurup, gemi yolcular─▒n─▒ m├╝zikleri ve danslar─▒yla kar┼č─▒l─▒yor. Zorla kolunuzdan ├žeki┼čtirerek sizi resim ├žekmeye davet ediyorlar. Kar┼č─▒l─▒─č─▒ tabii ki bah┼či┼č. Mecbur de─čilsiniz ama Orta Amerika ├╝lkelerinde gitti─činiz hemen her yerde, ├╝zerinde T─░P yani bah┼či┼č yazan ├žanaklar ta┼č─▒yan insanlarla kar┼č─▒la┼č─▒yorsunuz.
Verip vermemek size kalm─▒┼č.
Liman giri┼činde al─▒┼čveri┼č yapabilece─činiz ├žok ┼čirin d├╝kkanlar, d├╝kkanlar─▒n aras─▒nda ├╝cret ├Âdemeden yararlanabilece─činiz y├╝zme havuzu, dinlenme, oyun ve g├╝ne┼členme alanlar─▒ bulunuyor.
Turistleri d├╝kkanlara ├žekebilmek i├žin , sokak aralar─▒nda geleneksel Maya yerlileri giysileriyle dola┼čan insanlara rastl─▒yorsunuz.

COSTA MAYA (MAYA SAH─░L─░) anlam─▒na geliyor.

700 bin km kareye ula┼čan topraklar─▒yla Maya uygarl─▒─č─▒, ba┼čta Guatemala, Belize, El Salvador ve Honduras olmak ├╝zere Meksika’n─▒n g├╝neyinden Orta Amerika ├╝lkeleri’nin kuzey b├Âlgelerine kadar yay─▒lm─▒┼č bir uygarl─▒k.

Alt─▒n ├ža─člar─▒n─▒ MS 250-900 y─▒llar─▒ aras─▒nda ya┼čayan Maya uygarl─▒─č─▒ 50’yi a┼čk─▒n ┼čehir devleti arac─▒l─▒─č─▒yla ├Ârg├╝tlenmi┼č. Piramit bi├žinde in┼ča ettikleri devasa tap─▒naklar─▒n ├ževresi at├Âlyeler ve pazar yerleri ile ├ževriliymi┼č. N├╝fusu 5 bin ve 10 bin aras─▒nda de─či┼čen ┼čehirlerin hepsi birbirine ticaret yollar─▒yla ba─čl─▒ym─▒┼č. Ticaretleri Obsidyen, ye┼čim, kakao ve tuz gibi de─čerli mallardan olu┼čuyormu┼č.

G├╝ne┼čin do─ču┼č ve bat─▒┼č hareketleri sembolle┼čtirilerek ─░n┼ča edilen Maya ┼čehirlerinin en ├Ânemlisi G├ľK FIRTINA taraf─▒ndan kurulmu┼č olan T─░KAL’di.

Soylular, rahipler, askerler ve memurlar─▒ kapsayacak bir kast sistemini benimsemi┼člerdi.
Tar─▒mla u─čra┼čan kesim, sadece mallar─▒n─▒ satmak ve dinsel t├Ârenlere kat─▒lmak i├žin ┼čehirleri ziyaret ederdi.

Bilinmeyen nedenlerle gerileme s├╝recine girilmesiyle ┼čehirler bo┼čalt─▒ld─▒,2 milyonluk toplam Maya n├╝fusu 10 bin’e kadar d├╝┼čt├╝ ve halk ├ževreye da─č─▒ld─▒.

B├╝y├╝k ┼čehirleri terkedip, ya─čmur ormanlar─▒n─▒n i├žlerine g├Â├žt├╝ler. Ya┼čad─▒klar─▒ yerlerde de, ni├žin yap─▒ld─▒─č─▒ ve neden piramit formunda in┼ča edildi─či hala esrar─▒n─▒ koruyan kire├žta┼č─▒ndan yap─▒lar olu┼čturmaya devam ettiler.

G├╝n├╝m├╝zde, G├╝ney Amerika ├ževresinde , Maya k├Âkenli dilleri konu┼čan, 4 milyonu a┼čk─▒n insan─▒n atalar─▒ olarak ,varl─▒klar─▒n─▒ s├╝rd├╝rmeye devam ettiler.

Maya tap─▒naklar─▒ d├Ânemin en heybetli yap─▒lar─▒yd─▒. Rahipler halka piramidin en tepesinden seslenir, yayg─▒n olan insan kurban etme r├╝t├╝elini de onlar d├╝zenleyip y├Ânetirdi.
─░nanca g├Âre kurban edilenler ├Âteki hayatta en y├╝ksek konuma ula┼č─▒rd─▒.

Pek├žok tanr─▒lar─▒ vard─▒. Ya─čmur ormanlar─▒nda ya┼čayan g├╝├žl├╝ hayvan JAGUAR onlardan biriydi. Yaz─▒tlar─▒nda ve giysilerinde Jaguar motifini bolca kulland─▒lar.
Dillerini hiyeroglif benzeri bir yaz─▒yla ┼čekillendiriyorlard─▒ 20’den fazla Maya dili baz─▒ b├Âlgelerde hala varl─▒─č─▒n─▒ s├╝rd├╝rmekte.

─░spanyol ka┼čiflerin yak─▒p y─▒karak b├╝y├╝k zarar verdikleri piramitler’den, ya─čmur ormanlar─▒’n─▒n i├žine in┼ča edilenlerden bir k─▒sm─▒ hala ayakta ve ├ževresinde ya┼čamlar─▒n─▒ s├╝rd├╝rmekte olan Maya yerlileri var.

Zaman kavram─▒, Takvim yapma, g├╝ne┼čin
hareketleri, astronomi, matematik ba┼čta olmak ├╝zere pek├žok konuda ├žok ileriydiler.
Ay ve Ven├╝s gibi g├Âk cisimlerinin y├Âr├╝nge hesaplar─▒nda, g├╝n├╝m├╝ze yakla┼čan de─čerler bulmu┼člard─▒.

G├Âzlem kulesi rol├╝ de ├╝stlenen tap─▒naklar sayesinde, me┼čhur Maya Takviminin, hata pay─▒ d├╝┼č├╝k hesaplar─▒ elde edilebiliyordu.

Hiyerogliflere dayanan alfabeleri ise 800’e yak─▒n karakter i├žermekteydi. Karakterler, soyut nesnelerden ifadelere ve hecelere, dile dair her etmeni temsil edebiliyordu.

Gelelim bu muhte┼čem uygarl─▒─č─▒n sona eri┼č sebeplerine…

Maya uygarl─▒─č─▒n─▒ bitiren sebeplerin ba┼č─▒nda kurakl─▒k geldi─či belirtiliyor.
─░kinci sebep olarak da, muazzam bir g├Âkta┼č─▒n─▒n, Meksikadaki Maya yerle┼čim merkezinin b├╝y├╝k bir k─▒sm─▒n─▒ kapsayacak ┼čekilde d├╝┼č├╝p ,korkun├ž bir y─▒k─▒ma sebep olmas─▒ g├Âsteriliyor.
Bu arada farkl─▒ ┼čehir devletleri’nin kendi aralar─▒nda ve kom┼čular─▒yla ya┼čanan sava┼člar da uygarl─▒─č─▒ sonland─▒rma sebepleri aras─▒nda say─▒labilir.

├ľyle ya da b├Âyle, her ne kadar bu uygarl─▒k y─▒k─▒lm─▒┼č da olsa Meksika ve Guatemala’n─▒n k─▒rsal kesimlerinde , hala Maya k├╝lt├╝r├╝ ve geleneklerinin ya┼čat─▒lmas─▒na ├žal─▒┼č─▒l─▒yor. G├╝n├╝m├╝zde Meksika’n─▒n YUCATAN YARIMADASI’NDA 7 milyon Maya’n─▒n ya┼čad─▒─č─▒ varsay─▒l─▒yor.

MAYALAR’LA ─░LG─░L─░ ─░LG─░N├ç SATIRBA┼×LARI

*T─▒p alan─▒nda ├žok ileri olan Maya’lar yaralara insan sa├ž─▒ ile diki┼č atarlarm─▒┼č.
*Bilimsel ara┼čt─▒rmalarda, di┼č dolgusu yap─▒ld─▒─č─▒ hatta protez di┼č kullan─▒ld─▒─č─▒ ortaya ├ž─▒km─▒┼č.
*Yeni do─čan ├žocuklara aya g├Âre isim verirlermi┼č.
*Hem dini rit├╝eller i├žin hem de t─▒bbi ama├žl─▒ olarak, bitkilerden elde ettikleri kimyasallar─▒ kullan─▒yorlarm─▒┼č.
*Eski Maya’lar─▒n tanr─▒lara insan kurban etme t├Ârenleri, g├╝n├╝m├╝zde tavuklarla devam ettiriliyormu┼č.
*Sonu kurban edilmeyle biten top oyununda, top yerine genellikle kesik bir ba┼č kullan─▒l─▒yormu┼č .
ULAMA ad─▒yla halen oynanan bu oyunda , kesik ba┼č─▒n yerini zaman i├žinde ger├žek top alm─▒┼č.
*Maya k├╝lt├╝r├╝nde hamamlar da ├Ânemli yer tutuyormu┼č. Her t├╝rl├╝ k├Ât├╝l├╝kten y─▒kanarak kurtulduklar─▒na inan─▒yorlarm─▒┼č.
*Rit├╝ellerde kulland─▒klar─▒ pek├žok malzeme varm─▒┼č.
Bunlardan biri de Honduras’da bir adada bulundu─ču tahmin edilen ve bir ─░ndiana Jones filmine konu olan Kristal Kafatas─▒ym─▒┼č.

├ľzetleyecek olursak, Maya uygarl─▒─č─▒ as─▒rlar boyu gizemini korumay─▒ s├╝rd├╝rd├╝. Geride pek├žok yaz─▒t b─▒rakt─▒. Ancak ge├žmi┼če ─▒┼č─▒k tutacak bu yaz─▒tlar ─░┼čgalciler taraf─▒ndan yok edildi.

Bilim d├╝nyas─▒, uygarl─▒─č─▒n ├ž├Âkmesinde, ─░spanyol i┼čgalciler kadar, ormanlar─▒n azalmas─▒, g├╝ne┼čin etkisinin artmas─▒, erozyon ve ardarda gelen kurakl─▒klar oldu─čunu ├Âne s├╝r├╝yor. Halk Bu kurakl─▒klara ├žare olur umuduyla bizdeki YA─×MUR DUASI benzeri bir gelene─či y├╝zy─▒llard─▒r s├╝rd├╝r├╝yor. G├╝n├╝m├╝zde de─či┼čtirilmi┼č haliyle uygulansa da bu rit├╝elin NAHUA,HUASTEL VE OTOM─░ halklar─▒nda ortaya ├ž─▒kt─▒─č─▒ ve Orta Amerika ├╝lkelerinin b├╝y├╝k bir k─▒sm─▒na yay─▒ld─▒─č─▒ s├Âyleniyor.

┼×iddetli kurakl─▒k, yiyecek ve su k─▒tl─▒─č─▒na ├ž├Âz├╝m i├žin d├╝zenlenen bu t├Ârenin ad─▒ DANSA DE LOS VOLADORES veya HOMBRES PAJARO. Yani U├çAN ADAMLAR….. veya KU┼× ADAMLAR…

Veracruz b├Âlgesinin TOTONAK mitine g├Âre 450 y─▒l ├Ânce y├Âre insanlar─▒na a├žl─▒k ve susuzluk getiren ┼čiddetli bir kurakl─▒k ya┼čanm─▒┼č..
Dini t├Ârenler tanr─▒lar─▒ yat─▒┼čt─▒rmak ve ya─čmurlar─▒ geri getirmek i├žin yap─▒l─▒rm─▒┼č…
┼×imdilerde turistik ama├žl─▒ olarak yap─▒l─▒yor ve seyredenlerin korkudan y├╝rekli a─č─▒zlar─▒na geliyor.
Bu t├Ârenlerden birine Costa Maya’da denk geldik.

Rit├╝el ┼č├Âyle ger├žekle┼čiyor:

Ortada 3O metre uzunlu─čunda bir direk var.5 adam bu dire─če t─▒rman─▒yorlar ve dire─čin tepesindeki k├╝├ž├╝k bir ah┼čap d├Âner platformun ├╝zerine ├ž─▒k─▒yorlar.
Hi├žbir koruyucu unsur yok. Sadece bellerinden iplerle ba─čl─▒lar. Adamlardan biri k├╝├ž├╝k bir davul ve d├╝d├╝kle m├╝zik yapmaya ba┼čl─▒yor.

CAPORAL denen bu ki┼či ayakta dimdik duruyor ve d├╝nyan─▒n merkezini temsil etti─čine inan─▒l─▒yor. Bu ki┼či, G├╝ne┼č, r├╝zgar, toprak , su elementlerini ve d├Ârt ana y├Ân├╝ temsil eden dans├ž─▒lara do─čru ayr─▒ ayr─▒ d├Ânerek ┼čark─▒ s├Âyl├╝yor ,davul ve fl├╝t ├žalarak onlara g├╝├ž veriyor.Ve sonra dans├ž─▒lar hi├žbir koruma unsuru olmaks─▒z─▒n, sadece bellerinden ba─čl─▒ olduklar─▒ iplerle kendilerini BA┼×A┼×A─×I olarak zemine do─čru b─▒rak─▒yorlar.. Her dans├ž─▒ 13 d├Ân├╝┼č yap─▒yor. D├Ârt dans├ž─▒n─▒n toplam 52 d├Ân├╝┼č yapmas─▒ gerekiyor. Bu eski Orta Amerika uygarl─▒klar─▒nda kullan─▒lan takvim d├Âng├╝s├╝ndeki y─▒llar─▒ ifade ediyor.

Bu g├Âsteriye Costa Maya liman b├Âlgesindeki d├╝kkanlar─▒n aras─▒nda gezinirken rastlad─▒k. G├Âsteriyi ger├žekle┼čtiren adamlara U├çAN ADAMLAR yada KU┼× ADAMLAR denmesinin sebebini izleyince daha iyi anlad─▒k. .

Ku┼č kafas─▒na benzer ba┼čl─▒klar─▒ ve ├╝zerlerinde ku┼č t├╝ylerinden olu┼čturulmu┼č, kanat benzeri giysiler var. ─░┼čin turistik ama├žl─▒ g├Âsteri yan─▒ a─č─▒r bas─▒yor Asl─▒nda U├žan adamlar─▒n rit├╝ellerde kulland─▒klar─▒ giysileri, k─▒rm─▒z─▒ pantolon ,beyaz g├Âmlek ve t├╝ylerle s├╝sl├╝ ba┼čl─▒k’tan olu┼čuyormu┼č. Ancak baz─▒ yerlerde yap─▒lan g├Âsterilerde dans├ž─▒lar─▒n bolca kulland─▒klar─▒ ku┼č t├╝yleri ve kanatlar, i┼čin turistik ama├žl─▒ boyutunu g├╝├žlendirmek i├žin.

├ľyle ya da b├Âyle Costa Maya ‘ya ardarda yana┼čan gemilerin yolcular─▒ ile birlikte bizde bu ilgin├ž rit├╝eli b├╝y├╝k bir ilgiyle izledik ve Maya k├╝lt├╝r├╝n├╝n ├Ânemli bir par├žas─▒n─▒ tan─▒maktan mutlu olduk.

Ba┼čak DO─×RU/Gazeteci-Bizans ve ─░stanbul Ara┼čt─▒rmac─▒s─▒

 

Ba┼čak DO─×RU/kentekrani

Youtube Abone Olmak ─░├žin T─▒klay─▒n─▒z

www.kentekrani.com 14 A─čustos 2021

Video Editing: Nurullah KAD─░R─░O─×LU

  • Fascinated
  • Happy
  • Sad
  • Angry
  • Bored
  • Afraid

CEVAP VER

Please enter your comment!
Please enter your name here