“Tarih yazmak, tarih yapmak kadar önemlidir. Yazan, yapana sadık kalmazsa değişmeyen gerçek, insanlığı şaşırtacak bir nitelik alır.”
15 Ekim 1927…
Cumhuriyet tarihinin en önemli dönüm noktalarından biri yaşanıyordu. Mustafa Kemal Atatürk, Cumhuriyet Halk Partisi’nin İkinci Büyük Kongresi’nde, Türkiye Büyük Millet Meclisi salonunda kürsüye çıktı…
Saatler 10.00’u gösteriyordu. Elinde notlarıyla kürsüde yerini alan Atatürk, açılış konuşmasının ardından Türk milletinin bağımsızlık mücadelesini ve Cumhuriyet’e uzanan tarihsel süreci anlatmaya başladı.
Büyük Nutuk’un okunmasına başlandığı o gün, 19 Mayıs 1919’dan Sivas Kongresi’ne kadar uzanan dönem ele alındı…
Atatürk, yalnızca geçmişte yaşanan olayları aktarmıyor; aynı zamanda bir milletin yeniden doğuşuna, bağımsızlık iradesinin örgütlenmesine ve yeni bir devletin kuruluşuna giden yolu bütün ayrıntılarıyla ortaya koyuyordu.

Nutuk’un en çarpıcı yönlerinden biri, Atatürk’ün tarihsel olayları yalnızca yaşayan ve yönlendiren bir devlet adamı olarak değil, aynı zamanda o olayların tanığı ve tarihçisi olarak da değerlendirmesiydi. “Tarih yazmak, tarih yapmak kadar önemlidir” sözü, bu yaklaşımın özünü oluşturuyordu.
Çünkü tarih, yalnızca yaşanan olayların kayda geçirilmesi değil, aynı zamanda gerçeklerin gelecek kuşaklara doğru aktarılması sorumluluğuydu.
Atatürk, kendi döneminin tarihini kaleme alırken olayların çarpıtılmasının, kişisel yorumların gerçeklerin önüne geçmesinin ve tarihsel sürecin farklı çıkarlar doğrultusunda yeniden şekillendirilmesinin önüne geçmek istiyordu. Böylece Ulusal Mücadele’nin hangi koşullarda başladığını, hangi güçlüklerden geçerek başarıya ulaştığını ve Cumhuriyet’in hangi düşünsel temeller üzerinde yükseldiğini kendi tanıklığıyla gelecek kuşaklara bırakıyordu.
Nutuk’un daha ilk cümlesi, aslında bütün bir tarihsel yolculuğun kapısını aralıyordu:
“1919 yılı Mayıs’ının 19’uncu günü Samsun’a çıktım.”
Bu cümle, yalnızca bir yolculuğun başlangıcını anlatmıyordu…
Bir milletin kaderini değiştirecek…
Büyük bir mücadelenin ilk adımını…
Bağımsızlık düşüncesinin Anadolu’da yeniden hayat bulmasını…
Çağdaş Türkiye’nin kuruluşuna uzanan süreci…
Haber veriyordu.
Büyük bir senfoninin ilk notası nasıl eserin bütün ruhunu hissettirirse, Nutuk’un bu ilk cümlesi de okuyucuyu büyük bir tarihsel dönüşümün içine çekiyordu. Ardından gelen satırlarda;
bir imparatorluğun son döneminden yeni bir devletin doğuşuna uzanan mücadele…
kararlar…
tereddütler…
fedakârlıklar…
ve tarihî dönüm noktalarıyla anlatılıyordu.
Atatürk, Nutuk’u yalnızca geçmişi anlatmak için değil, Türk Devrimi’nin anlaşılmasına ve gelecek kuşaklar tarafından incelenmesine yardımcı olacak tarihsel bir kaynak oluşturmak amacıyla da kaleme almıştı.
Devrimin hangi şartlarda doğduğunu, hangi düşüncelerle şekillendiğini ve hangi aşamalardan geçerek gerçekleştiğini ortaya koymak istiyordu.
Cumhuriyet Düşüncesi Daha Millî Mücadele’nin Başında
Cumhuriyet’in kuruluşuna ve gerçekleştirilecek devrimlere ilişkin düşünceler, Mustafa Kemal’in zihninde Millî Mücadele’nin henüz başlangıç dönemlerinde şekillenmeye başlamıştı.

Erzurum Kongresi öncesinde, 8 Temmuz 1919’u 9 Temmuz’a bağlayan gece, yakın çalışma arkadaşı Mazhar Müfit Kansu ile yaptığı görüşme, bu düşünsel hazırlığın dikkat çekici örneklerinden biridir. Kansu’nun daha sonra kaleme aldığı anılarında aktardığına göre Mustafa Kemal, gelecekte gerçekleştirmeyi düşündüğü bazı değişiklikleri kendisine not ettirmişti.
Bu notlar arasında şu ifadeler yer alıyordu:
Zaferden sonra şekl-i hükümet Cumhuriyet olacaktır.
Padişah ve hanedan hakkında zamanı gelince icabeden muamele yapılacaktır.
Tesettür kalkacaktır.
Fes kalkacak, medeni milletler gibi şapka giyilecektir.
Mazhar Müfit Kansu, bu düşünceler karşısında şaşkınlığını gizleyememiş, Mustafa Kemal’e biraz da hayretle,
“Darılma ama Paşam, sizin de çok hayalperest taraflarınız var” demişti…
Mustafa Kemal ise gülümseyerek,
“Bunu zaman tayin eder, sen yaz” karşılığını vermişti.
Ardından bir madde daha eklemişti:
Latin harfleri kabul edilecek…
O gece dile getirilen bu düşünceler, yalnızca geleceğe ilişkin birtakım tahminler değildi. Osmanlı Devleti’nin geleneksel yapısından farklı, çağdaş uygarlığı esas alan yeni bir devlet ve toplum düzeninin zihinsel tasarımını yansıtıyordu.
Cumhuriyet’in ilanı, saltanatın kaldırılması, hukuk ve eğitim alanındaki düzenlemeler, kıyafet değişiklikleri ve Harf Devrimi gibi tarihsel adımlar, yani Cumhuriyet Aydınlanması ilerleyen yıllarda bu büyük dönüşümün farklı aşamaları olarak hayata geçirilecekti.
Aydınlanmanın Yolu: Çağdaş Uygarlık
Mustafa Kemal Atatürk’ün düşünce dünyasında bağımsızlık, yalnızca siyasi egemenliğin kazanılmasıyla sınırlı değildi.
Ona göre gerçek bağımsızlık; özgür düşünen, bilim ve aklı rehber edinen, çağdaş uygarlık düzeyine ulaşmayı hedefleyen bir toplum yaratılmasıyla anlam kazanabilirdi.
Bu nedenle Cumhuriyet’in kuruluşunu izleyen yıllarda gerçekleştirilen yenilikler, —sadece birbirinden bağımsız düzenlemeler olarak değil,
-toplumsal ve düşünsel bir aydınlanma hareketinin parçaları olarak değerlendirilmelidir.
Atatürk’ün çeşitli konuşmalarında dile getirdiği çağdaşlaşma düşüncesi, bu hedefin temelini oluşturuyordu.
Bir toplumun yaşama hakkının…
Özgürlüğünün…
Bağımsızlığının…
Uygarlık yolunda ortaya koyduğu çaba ile yakından ilişkili olduğuna inanıyordu.
Bu yaklaşımın özünde, Türk milletinin kendi geleceğini belirleme hakkı ve çağdaş dünyanın eşit, saygın bir üyesi olma iradesi bulunuyordu.
“Bu Benim Kararımdır”: Ya İstiklal Ya Ölüm!
Nutuk’un en önemli bölümlerinden biri, Mustafa Kemal’in Millî Mücadele’nin başlangıcında karşı karşıya bulunduğu siyasi seçenekleri değerlendirdiği ve kendi kararını açıkladığı bölümdür.

Osmanlı Devleti, Birinci Dünya Savaşı’nın ardından ağır bir yenilgiye uğramış, ülke toprakları işgal edilmeye başlanmıştı.
İstanbul Hükümeti ve dönemin siyasi çevreleri arasında kurtuluş için farklı görüşler tartışılıyordu.
İngiltere’nin himayesine girilmesi, Amerikan mandasının kabul edilmesi ya da bölgesel kurtuluş yollarına başvurulması bu seçenekler arasındaydı.
Atatürk, Nutuk’ta bu düşünceleri ayrıntılarıyla ele alıyor ve hiçbirini Türk milletinin bağımsızlığı için uygun bulmadığını açıkça ortaya koyuyordu.
Şöyle diyordu:
“Şimdi, Efendiler, müsaade buyurursanız, size bir sual sorayım, bu vaziyet ve şerait karşısında halâs için nasıl bir karar varid-i hatır olabilirdi? İzah ettiğim malûmat ve müşahedata göre üç nevi karar ortaya atılmıştı: Birincisi, İngiltere himayesini talep etmek. İkincisi, Amerika mandasını talep etmek. Bu iki nevi karar sahipleri, Osmanlı Devleti’nin bir kül halinde muhafazasını düşünenlerdir.
Efendiler, ben, bu kararların hiçbirinde isabet görmedim. Çünkü bu kararların istinat ettiği bütün deliller ve mantıklar çürüktü, esassız SÖYLEV kurtuluşun anlamını kavrama yeteneğinden yoksun… Bu inançla bağdaşmaz oy ve düşüncelerini açığa vuracakların vay haline! Hemen dinsiz, vatansız, hain, istenmez olur. Bir başka önemli noktayı da söylemek gerekir. Kurtuluş yolu ararken, İngiltere, Fransa, İtalya gibi büyük devletleri gücendirmemek, temel ilke gibi görülmekteydi. Bu devletlerden yalnız biriyle bile başa çıkılamayacağı kuruntusu, hemen bütün kafalarda yer etmişti. Osmanlı Devleti’nin yanında, koskoca Almanya, Avusturya – Macaristan varken hepsini birden yenen, yerlere seren İtilåf kuvvetleri karşısında, yeniden onlarla düşmanlığa varabilecek durumlara girmekten daha büyük mantıksızlık ve akılsızlık olamazdı.
Ardından dönemin koşullarını, ortaya atılan kurtuluş önerilerini ve bu önerilerin dayandığı düşünceleri değerlendiriyordu.
Ona göre yabancı bir devletin himayesine sığınmak, bağımsızlık düşüncesiyle bağdaşamazdı. Türk milletinin geleceği, başka devletlerin kararlarına ve çıkarlarına bırakılamazdı.
Atatürk’ün bu konudaki kesin tutumu, Nutuk’un en güçlü ifadelerinden biriyle tarih sayfalarına geçti:
Bu anlayışta olan yalnız halk değildi; özellikle, seçkin denilen insanlar bile öyle düşünüyordu. Öyleyse, kurtuluş yolu ararken iki şey söz konusu olmayacaktı. İlkin, İtilâf Devletlerine karşı düşmanlık durumuna girilmeyecekti; sonra da, Padişah ve Halifeye canla başla bağlı ve sadık kalmak temel koşul olacaktı. Şimdi baylar, izin verirseniz size bir soru sorayım: Bu durum ve koşullar karşısında kurtuluş için, nasıl bir karar düşünülebilirdi?
Açıkladığım bilgilere ve gözlem sonuçlarına göre üç türlü karar ortaya atılmıştı:
Birincisi, İngiltere’nin koruyuculuğunu¹ istemek;
İkincisi, Amerika’nın güdümünü istemek. Bu iki türlü karara varmış olanlar, Osmanlı Devleti’nin bir bütün olarak kalmasını düşünenlerdir. Osmanlı ülkesinin çeşitli devletler arasında paylaşılmasından ise, bu ülkeyi bütün olarak bir devletin koruyuculuğu altında bulundurmayı yeğleyenlerdir.
Üçüncü karar, bölgesel kurtuluş yollarına yönelikti. Örneğin: Bazı bölgeler, kendilerinin Osmanlı Devleti’nden koparılacağı görüşüne karşı ondan ayrılmamak yollarına başvuruyor. Bazı bölgeler de, Osmanlı Devleti’nin ortadan kaldırılacağına, Osmanlı ülkelerinin paylaşılacağına oldubitti gözüyle bakarak kendi başlarını kurtarmaya çalışıyorlar. Bu üç türlü kararın gerekçesi, yapmış olduğum açıklamalar arasında vardır. Düşünülen kurtuluş yolları Baylar, ben bu kararların hiçbirini yerinde bulmadım.
O halde ciddî ve hakikî karar ne olabilirdi.? Efendiler bu vaziyet karşısında bir tek karar vardı. O da hâkimiyet-i milliyeye müstenit, bilâkaydüşart müstakil yeni bir Türk Devleti tesis etmek! İşte, daha, İstanbul’dan çıkmadan evvel düşündüğümüz ve Samsun’da Anadolu topraklarına ayak basar basmaz tatbikatına başladığımız karar, bu karar olmuştur.
Bu kararın istinat ettiği en kuvvetli muhakeme ve mantık şu Esas, Türk milletinin haysiyetli ve şerefli bir millet olarak yaşamasıdır. Bu esas ancak istiklâl-i tam ve malikiyetle temin olunabilir. Ne kadar zengin ve müreffeh olursa olsun istiklâlden mahrum bir millet, beşeriyet-i mütemeddine muvacehesinde uşak olmak mevkiinden yüksek bir muameleye kesb-i liyakat edemez. Ecnebi bir devletin himaye ve sahabetini kabul etmek insanlık evsafından mahrumiyeti, acz ü meskeneti itiraftan başka bir şey değildir. Filhakika bu derekeye düşmemiş olanların isteyerek başlarına bir ecnebi efendi getirmelerine asla ihtimal verilemez. Hâlbuki Türkün haysiyeti ve izzet-i nefis ve kabiliyeti çok yüksek ve büyüktür. Böyle bir millet esir yaşamaktansa mahvolsun evlâdır!

Binaenaleyh, ya istiklâl ya ölüm! İşte halâs-ı hakiki isteyenlerin parolası bu olacaktı.”
Bu kararın temelinde, Türk milletinin onurlu ve bağımsız yaşama iradesi bulunuyordu. Atatürk’e göre bağımsızlıktan yoksun bir millet, ne kadar zengin ve müreffeh olursa olsun, gerçek anlamda özgür sayılamazdı.
Yabancı bir devletin koruyuculuğunu kabul etmek, yalnızca siyasi bir tercih değil, aynı zamanda milletin kendi geleceği üzerindeki söz hakkından vazgeçmesi anlamına geliyordu.
İşte bu nedenle Millî Mücadele’nin temel ilkesi, başka bir gücün himayesine sığınmak değil, millet egemenliğine dayanan bağımsız bir Türk devleti kurmaktı.
Atatürk, bu tarihî kararın dayandığı düşünceyi, bugün de anlamını koruyan şu sözlerle tamamlıyordu:
“Ya İstiklâl Ya Ölüm!”
Bu söz, yalnızca bir savaş parolası değildi.
Bir milletin esareti reddedişinin, kendi kaderini kendi ellerine alma kararlılığının ve bağımsız bir gelecek kurma iradesinin ifadesiydi.
Mustafa Kemal’in Samsun’a çıkışıyla başlayan Millî Mücadele, işte bu düşüncenin etrafında şekillendi. Erzurum ve Sivas kongrelerinde millet iradesi ortak bir hedefe dönüştü; Ankara’da Türkiye Büyük Millet Meclisi’nin açılmasıyla Millî Egemenlik kurumsal bir nitelik kazandı. Kurtuluş Savaşı’nın zaferle sonuçlanmasının ardından da Cumhuriyet’in ilanıyla yeni Türk Devletinin yönetim biçimi belirlendi.
Böylece bir imparatorluğun tarih sahnesinden çekildiği dönemde, bağımsızlık ve millet egemenliği temelinde yeni bir devlet doğdu.
Nutuk, bu büyük dönüşümün yalnızca anlatısı değil; aynı zamanda hangi düşünceler, hangi kararlar ve hangi tarihsel koşullar sonucunda gerçekleştiğini gösteren önemli bir belge niteliğindedir.
“Nutuk Işığında: Osmanlı’dan Cumhuriyet’e Bir Aydınlanma Yolculuğu” başlıklı yazı dizim, bir milletin bağımsızlık mücadelesini ve Cumhuriyet’e uzanan tarihsel dönüşümü ele almaya devam ediyoruz.
Gelecek bölümde, binlerce yıllık Türk tarihinin önemli bir halkasını oluşturan Osmanlı İmparatorluğu’nun kuruluşundan yükselişine, ardından da çözülme ve çöküş sürecine uzanan tarihsel gelişmeleri inceleyeceğim. Osmanlı Devleti’ni çöküşe götüren siyasi, ekonomik, toplumsal ve yönetimsel nedenleri, dönemin koşulları içinde değerlendireceğim.
Metin BALCI

















