adam
savaşlardan sağ çıkmıştı
ama bir fısıltıya yenildi

kadın
ellerini açık tuttu
suçsuzluğunu anlatacak kadar değil
inanacak kadar sevmişti

gece
yavaşça büyüdü odada
kimse ışığı yakmayı düşünmedi

ve bir adam
en çok güvendiği sesin peşinden giderek
kendi karanlığına vardı

çünkü kötülük
kapıyı kırarak girmez
içerdedir daima

ve insan
en çok
inandığı yerden yıkılır…

Othello, William Shakespeare’in en çarpıcı trajedilerinden biridir. Oyun, yalnızca bir kıskançlık hikâyesi değil; insanın içindeki karanlıkla, güvenle ve aldanmayla kurduğu ilişkinin trajik bir anlatımıdır.

KARAKTERLER VE İÇ ÇATIŞMALARI

OTHELLO
Savaş meydanlarında büyümüş, cesareti ve başarılarıyla saygı kazanmış bir komutandır. Ancak dış dünyada güçlü olan bu adam, iç dünyasında kırılgandır. Bir yabancı olarak kabul görme ihtiyacı, onun en zayıf noktasıdır. Trajedisi, düşmanlarına değil; kendi içinde büyüyen kuşkuya yenilmesidir.

DESDEMONA
Sevgi dolu, cesur ve içten bir kadındır. Othello’yu dinler, anlar ve ona bağlanır. Ancak sevgisi, gerçekliği sorgulayan bir bilinçten çok, duygusal bir kabule dayanır. Bu yüzden suçsuzluğunu bile savunamayacak kadar saf bir noktada kalır.

IAGO
Oyunun en tehlikeli karakteridir çünkü kötülüğü bilinçli ve hesaplıdır. İnsanların zaaflarını görür ve onları ustalıkla kullanır. Onun silahı kılıç değil, kelimelerdir. Gerçeği çarpıtmaz; gerçeğin içine zehir damlatır.

BRABANTIO
Toplumsal önyargının temsilidir. Othello’nun değerini bilir, fakat söz konusu kendi kızı olunca ırkçılığı ağır basar. Sevgi ile önyargı arasındaki çelişkiyi taşır.

CASSIO
Onurlu ve nazik bir askerdir. Ancak deneyimsizliği ve zaafları onu Iago’nun oyununa açık hale getirir.

EMILIA
Başta sessiz gibi görünse de oyunun sonunda gerçeği dile getirerek ahlaki duruşunu ortaya koyar. Geç gelen bir vicdanın temsilidir.

RODERIGO
Karşılıksız aşkın körleştirdiği bir figürdür. Sevgi, onda bir erdem değil, bir zaafa dönüşür.

TEMALAR VE DERİNLİK

KISKANÇLIK: ZEHİR GİBİ BÜYÜYEN DUYGU
Othello’nun kıskançlığı bir anda doğmaz; Iago’nun sözleriyle yavaş yavaş beslenir. Özellikle mendil bir sembol olarak, sevginin kanıtından ihanete dönüşür. Böylece somut bir nesne, soyut bir şüphenin taşıyıcısı olur.

İYİ VE KÖTÜNÜN SAVAŞI
Othello’nun içindeki sevgi ile şüphe sürekli çatışır. Bu savaş dışarıda değil, insanın içinde yaşanır. Iago’nun zaferi, Othello’nun kötülüğe dönüşmesi değil; iyiliğin içten içe çökmesidir.

AŞK VE ACIMA ARASINDAKİ İNCE ÇİZGİ
Desdemona’nın sevgisi, Othello’nun hikâyesine duyduğu acımayla başlar. Ancak acımadan doğan sevgi, sağlam bir temele dayanmaz. Bu yüzden kolayca trajediye dönüşür.

IRKÇILIK VE YABANCILIK
Othello yalnızca toplumun gözünde değil, kendi içinde de ötekidir. Bu içsel yabancılık hissi, Iago’nun en güçlü silahı olur. Çünkü insan, kendinden şüphe etmeye başladığında her yalana açık hale gelir.

AŞIRI GÜVEN VE KÖRLEŞME
Othello’nun en büyük hatası, Iago’ya duyduğu sorgusuz güvendir. Bu güven, onu gerçeği aramaktan alıkoyar. Güven, sorgulanmadığında bir erdem değil, bir körlüktür.

TEK TARAFLI AŞK VE YIKIM
Roderigo’nun Desdemona’ya olan aşkı, onu kendi iradesinden uzaklaştırır. Sevgi, onu büyütmek yerine küçültür.

VE SEMBOLLER
Mendil: Sadakatin simgesiyken ihanete dönüşen “kanıt”
Görme ve Körlük: Gerçeği görememe, algının manipülasyonu
Dil: Iago’nun en güçlü silahı; söz, gerçeği şekillendirir
VE SON SÖZ
Iago dışarıdan gelen bir kötülük değil, insanın içinde filizlenebilen karanlığın kendisidir.
Othello’nun trajedisi aldatılmak değil, sorgulamamaktır.

Çünkü insanı yıkan yalanlar değil, kolayca inandığı sözleri hiç tartmadan kabul etmesidir.

Ve en tehlikeli düşman, yüzüne gülerek konuşandır.

Hülya Bilge GÜLTEKİN

ChatGPT adlı yapay zekâ destekli dil modeli, edebiyat dünyasında yankı uyandırmaya devam ediyor. ABD’de yapılan bir araştırmada okurlar, sohbet botu tarafından yazılan şiirlerin YZ kaynaklı olduğunu tespit etmekte güçlük çekti. Dahası, bazı katılımcılar ChatGPT’nin şiirlerini  William Shakespeare yapıtlarından daha çok beğendi.

Yeni bir çalışma, insanların sohbet botu tarafından üretilen şiirleri basit ve anlaşılır imgeleri, duyguları ve temaları nedeniyle klasik şairlerin yapıtlarına kıyasla daha çok sevebileceğini öne sürüyor.

Scientific Reports dergisinde yayımlanan yeni bir makaleye göre yapay zekâ sohbet robotları William Shakespeare gibi ünlü şairleri birçok insan okuru kandıracak kadar iyi taklit edebiliyor. Buna ek olarak pek çok katılımcı YZ’nin şiirlerini ünlü şairlerin eserlerine tercih ediyor.

Araştırmacılar OpenAI tarafından geliştirilen ChatGPT-3.5 botundan Walt Whitman, Geoffrey Chaucer, T.S. Eliot, Sylvia Plath, Allen Ginsberg, Emily Dickinson ve William Shakespeare gibi tanınmış sanatçıların tarzında şiirler üretmesini istedi.

1.634 kişinin dahil olduğu araştırmada katılımcılardan her bir şairden 10 şiir okumaları istendi. Bu şiirlerden 5’i ChatGPT tarafından yazılmıştı, 5’i ise gerçek şairlerin imzalarını taşıyordu.

Yeni Araştırma ChatGPT’nin Şiir Sanatındaki Gücünü Ortaya Koydu

Bilim insanları katılımcılardan hangi şiirlerin “sahte” hangilerinin gerçek olduğunu tespit etmelerini istedi. Araştırmanın sonucunda katılımcılar yaklaşık %46 oranında doğru tahminde bulundular. Bu oran yazı tura atmalarından biraz daha kötüydü. ChatGPT-3.5 ünlü şairlerin eserleriyle eğitildiği için bu bulgu sürpriz sayılmazdı.

Kaliforniya Üniversitesi’nde bilişsel psikolog Keith Holyoak araştırmanın bu kısmında, “Esasen ChatGPT yarı intihalci biri olarak becerisini gösterdi,” değerlendirmesinde bulundu.

Araştırmacılar, ikinci bir deneyde 696 katılımcıya şiirler okutarak bu eserleri ritim ve özgünlük gibi 14 farklı özellik açısından değerlendirmelerini istedi. Katılımcılar üç gruba ayrıldı. İlk gruptakilere şiirlerin bir yapay zekâ sohbet robotu tarafından yazıldığı söylendi. İkinci gruptakilere şiirlerin bir insan tarafından kaleme alındığı belirtildi. Üçüncü gruba ise şiirlerin kim tarafından yazıldığına dair herhangi bir bilgi verilmedi. Aslında her üç gruba da insanlar ve yapay zekâ tarafından yazılmış şiirlerin bir karışımı sunuldu.

Daha önce yapılan araştırmalardan bilindiği üzere, şiirlerin insanlar tarafından yazıldığını düşünen katılımcılar, gerçekte ne okuduklarına bakmaksızın bu eserlere daha yüksek puanlar verme eğiliminde oldu. Öte yandan şiirlerin yapay zekâ tarafından yazıldığına inanan katılımcılar, aynı şiirleri daha düşük puanlarla değerlendirdi.

Sade ve Net Şiirler Daha Yüksek Puan Aldı

Ancak araştırma ekibi, şaşırtıcı bir bulguya daha ulaştı. Şiirlerin şairleri hakkında hiçbir bilgi verilmeden değerlendirme yapan üçüncü gruptaki katılımcılar, sohbet robotu tarafından yazılan şiirlere ortalama olarak daha yüksek puanlar verdi. Bu durum, yapay zekâ şiirlerinin sade ve net anlatımının okurlar üzerindeki olumlu etkisini bir kez daha ortaya koydu.

Okurların neden yapay zekâ tarafından üretilen şiiri tercih etmeye daha yatkın olduğu konusu henüz tam olarak açıklık kazanmış değil. Ancak araştırmacıların en iyi tahmini, yapay zekâ şiirlerinin nispeten basit ve anlaşılması sebebiyle kolay oldukları için daha çekici olabileceği yönünde.

Araştırmacılar makalede, yapay zekâ tarafından üretilen şiirlerin insanlar tarafından yazılan şiirlerin karmaşıklığıyla eşleşemediği için, “bir imgeyi, bir ruh halini, bir duyguyu veya bir temayı deneyimli olmayan şiir okurlarına açık bir şekilde iletmede” daha iyi olduklarını yazıyor.

Emily Dickinson’ın Bazı Tercihleri Yapay Zekâ Tarafından Taklit Edilemedi

Pittsburgh Üniversitesi’nden araştırmacı Brian Porter yaptığı açıklamada, “Emily Dickinson bazen kafiye şemasını bilerek bozuyor. Ancak yapay zekâ tarafından onun tarzında üretilen şiirler bunu bir kez bile yapmadı,” ifadelerini kullandı.

Araştırmacılar makalede, insanlar tarafından yazılan şiirleri anlamanın derin ve eleştirel düşünmeyi gerektirdiğini ve bunun şiirin cazibesinin büyük bir parçası olduğunu belirtiyor. Ancak Avustralya’daki Deakin Üniversitesi’nde edebiyat akademisyeni olan Andrew Dean’in görüşüne göre çağdaş okurlar bu emeği sarf etmek istemiyor, bunun yerine kendilerine karşı net olan metinleri tercih ediyor.