Batılı sömürgeciler tarafından yurtlarından koparılan Afrika asıllı köleler, 23 Ağustos 1791’de Fransız sömürge yönetimine karşı hürriyet mücadelesine girişti.

Yaklaşık beş yıl süren çetin çatışmaların ardından köleler yalnızca özgürlüklerini kazanmakla kalmadı, aynı zamanda bağımsız bir devlet kurarak köleliği resmen ortadan kaldıran ilk siyasi yapıyı inşa etti. Tarihe “Haiti Devrimi” olarak geçen bu süreç, dünya genelindeki kölelik karşıtı hareketlere ilham verdi.

Birleşmiş Milletler Eğitim, Bilim ve Kültür Örgütü (UNESCO), 1998’de devrimin başladığı 23 Ağustos’u “Uluslararası Köle Ticaretinin Anılması ve Köleliğin Kaldırılması Günü” olarak ilan etti.

UNESCO, ilk anma törenini aynı yıl Haiti’de, ikincisini ise 1999’da Senegal’in Goree Adası’nda düzenledi. Bugün her yıl farklı ülkelerde gerçekleştirilen etkinliklerle kölelik ve köle ticaretinin insanlık tarihindeki yeri hatırlatılıyor.

MİLYONLARCA İNSAN YURTLARINDAN KOPARILDI

Coğrafi keşifler ve sömürgecilikle hız kazanan köle ticareti, milyonlarca insanı yurtlarından kopardı.

Tarihi kayıtlar, 25 ila 30 milyon Afrikalının Atlantik ve Hint Okyanusu üzerinden farklı kıtalara taşındığını gösterirken bu zorunlu göç, kültürel yapıları dönüştürmekle kalmadı, aynı zamanda büyük bir ekonomik sömürü düzeninin temelini oluşturdu.

“Üçgen Ticaret” olarak bilinen transatlantik sistemde, Avrupa’dan Afrika’ya silah ve imalat ürünleri götürülüyor, karşılığında köleler alınıyordu.

Köleler Atlantik üzerinden Karayipler ve Amerika kıyılarına taşınarak toprak sahiplerine satılıyor, buradan elde edilen şeker, pamuk, kahve ve tütün gibi ürünler ise yeniden Avrupa’ya gönderiliyordu.

Ortalama 18 ay süren bu ticaret döngüsünde Fransa, İngiltere, İspanya, Portekiz ve Hollanda başlıca aktörlerdi.

Köle ticaretinin ikinci önemli güzergahı ise Hint Okyanusu oldu. 17. ve 18. yüzyıllarda Avrupalı sömürgeciler Komor, Seyseller, Madagaskar ve Mauritius gibi adalara köleler taşıyarak demografik yapıyı değiştirdi.

EKONOMİK SÖMÜRÜ VE IRKÇILIK

Kölelik, yalnızca ekonomik değil, aynı zamanda ideolojik bir düzeni de beraberinde getirirken siyahların aşağı, beyazların üstün olduğu inancı, sömürge yasalarına ve toplumsal yapılara yansıdı.

Haiti Devrimi’nin başarısı, kölelik ve ırkçılığı temelden sarsarken kölelik geçmişine sahip bir toplumun kendi özgürlüğünü kazanıp koruyabileceğini kanıtlayan Haitililer, sonraki yüzyıllarda kölelik karşıtı hareketlere ve medeni haklar mücadelelerine öncülük etti

DÜNYADA YAKLAŞIK 50 MİLYON KİŞİ “MODERN KÖLELİK” KOŞULLARINDA YAŞIYOR

Kölelik, resmi olarak dünyanın hemen her ülkesinde yasaklanmış olsa da, günümüzde farklı biçimlerde varlığını sürdürüyor.

BM verilerine göre, Moritanya, Mali ve Nijer gibi bazı Afrika ülkelerinde geleneksel kölelik uygulamaları halen azınlık toplulukları üzerinde etkili olmaya devam ediyor.

Uzmanlar, klasik anlamda kölelik ortadan kalkmış görünse de küresel ölçekteki fırsat eşitsizliği, yoksulluk ve adaletsizliklerin yeni bir sömürü düzeni doğurduğuna dikkati çekiyor.

Bu çerçevede tehdit, baskı, şiddet veya aldatma yoluyla özgürlüklerinden mahrum bırakılan ve yaşam şartlarını değiştirme imkanı bulamayan “modern kölelerin” sayısı bugün 50 milyona yaklaşmış durumda.

Her ne kadar hukuki bir kavram olmasa da “modern kölelik” terimi zorla çalıştırma, zorla evlendirilme ve insan ticareti gibi ağır istismar pratiklerini tanımlamak için kullanılıyor.

Uluslararası raporlar, Hindistan, Çin, Pakistan, Kuzey Kore, Nijerya, Endonezya ve Kongo’nun modern köleliğin en yaygın görüldüğü ülkeler arasında yer aldığını ortaya koyuyor.

Eski sömürgelerde köleliğin kaldırılmasının 150. yılı münasebetiyle düzenlenen bir etkinlikte konuşan Hollanda Kralı, “Bugün karşınızda Kral ve hükümet üyesi olarak duruyorum. Bugün özürlerimi sunuyorum.” ifadelerini kullandı.

Hollanda Kralı Willem-Alexander’dan, eski Hollanda sömürgelerinde köleliğin sona ermesinin 150. yıl dönümü kutlamalarında uzun zamandır beklenen özür geldi.

Willem-Alexander, cumartesi günü ülkesinin kölelik uygulamalarına dahil olmasının kendisini “kişisel olarak ve aşırı derecede” etkilediğini söyleyerek resmi olarak özür diledi.

Eski sömürgelerde köleliğin kaldırılmasının 150. yılı münasebetiyle düzenlenen bir etkinlikte konuşan Hollanda Kralı, “Bugün karşınızda Kral ve hükümet üyesi olarak duruyorum. Bugün özürlerimi sunuyorum.” ifadelerini kullandı.

Hollanda’nın eski sömürgelerinde köleleştirilen insanların torunları, her yıl düzenlenen “Zincirleri Kırmak” adlı etkinlik için Amsterdam’da bir araya geldi.

Kral Willem-Alexander’ın bu etkinlikte yaptığı özür konuşması alkışlarla karşılandı.

Bu tören, hükümetin aralık ayında Hollanda’nın kölelik geçmişi için resmen özür dilemesinden bu yana düzenlenen ilk etkinliklerden biri oldu.

Kral, soyundan geldiği Orange-Nassau Hanedanı’nın zenginleşmesine katkıda bulunan kölelik geçmişi için özür dileyeceğini doğrulamamıştı.

Hollanda Başbakanı Mark Rutte aralık ayında Lahey’de, “insanlığa karşı işlenen bir suç” olarak nitelendirdiği 250 yıllık kölelik tarihinde ülkesinin oynadığı rol nedeniyle hükümet adına resmi olarak özür dilemişti.

Hollanda Kralı ise daha sonra Noel konuşmasında, hükümetin özür dilemesini memnuniyetle karşılamış ve bunun “uzun bir yolun başlangıcı” olduğunu ifade etmişti.

Kölelik, 16. ve 17. yüzyıllarda deniz ticareti sayesinde bir refah dönemi yaşayan Hollanda’nın altın çağını yaşamasına katkıda bulundu. Ülke, başta Güney Amerika ve Karayipler’e doğru olmak üzere, yaklaşık 600 bin Afrikalının ticaretini yaptı.

Hollanda sömürgelerinde köleliğin resmi olarak kaldırılması 160 yıl öncesine dayansa da bunun fiili olarak uygulamasına 150 yıl önce başlandı.

Birleşmiş Milletler Eğitim, Bilim ve Kültür Örgütünce (UNESCO) 1998’de Haiti’deki ayaklanmanın yıl dönümü olan 23 Ağustos, “Uluslararası Köle Ticaretinin Anılması ve Köleliğin Kaldırılması Günü” ilan edildi.

1791’de 22 Ağustos’u 23 Ağustos’a bağlayan gece, eski adı “Saint-Domingue” olan ve bugün Haiti ve Dominik Cumhuriyetleri arasında paylaşılan Ada’da gerçekleşen ayaklanma, “tarihteki ilk başarılı köle ayaklanması” olarak kayıtlara geçti.

“Haiti devrimi” olarak anılan bu süreçte, Fransız sömürge yönetimine karşı ayaklanan Afrika asıllı köleler 5 yıl süren silahlı mücadelelerin sonunda köleliği resmen kaldırdı.

Coğrafi keşiflerin ardından başlayan sömürgecilik süreciyle 16. ve 19. yüzyıllar arasında geniş alanlara yayılan köle ticareti yaklaşık 30 milyon Afrikalıyı etkiledi.

400 yıllık dönemde topraklarından koparılan Afrikalı köleler, Atlantik Okyanusu ve Hint Okyanusu üzerinden Avrupa ve Amerika’ya taşındı.

İspanya, Portekiz, Hollanda, İngiltere ve Fransa, köle ticaretinin önde gelen Avrupa ülkeleriydi.

İnsanların, köleleştirilerek özgürlüklerinden mahrum bırakılmasının yanı sıra ırkçı fikirlerin yayılmasına da yol açan kölelik 19. yüzyıldan itibaren yasaklandı.

Modern kölelik

Dünyanın bazı bölgelerinde geleneksel anlamda kölelik uygulamaları nadir de olsa devam ediyor.

Birleşmiş Milletler (BM), bugün hala Morintanya, Mali ve Nijer’de azınlıkların geleneksel anlamda köleliğe maruz kaldığını bildirdi.

Geleneksel kölelik hemen hemen her ülkede yasaklansa da küresel sistemdeki fırsat eşitsizliği, klasik anlamda yasaklanan köleliğin farklı formlar halinde devam etmesine yol açtı.

Bugün tehdit, şiddet, zorlama, hile ve gücün kötüye kullanılması gibi nedenlerle istismar edildikleri duruma karşı koyamayan ve mevcut durumlarını sürdüren yetişkin “modern kölelerin” sayısı 40 milyonu aştı.

Hukuki olarak bir karşılığı olmasa da “modern kölelik” terimi, zorla çalıştırma, zorla evlendirilme ve insan ticareti gibi uygulamaları tanımlamak için kullanılıyor.

Hindistan, Çin, Pakistan, Kuzey Kore, Nijerya, Endonezya, Kongo, modern köle olarak tanımlanabilecek kişilerin sayısının yüksek olduğu başlıca ülkeler arasında yer alıyor.

Modern dünyanın “köleleri” çocuk işçiler

Modern köleliğe maruz kalanların yüzde 70’ten fazlasının kadınlar ve kız çocukları olduğu belirtiliyor.

Bugün modern köleliğin en kötü ve acımasız çağdaş formlarından birini oluşturan çocuk işçiliği, dünya genelinde artmaya devam ediyor.

Uluslararası Çalışma Örgütü (ILO) ve BM Çocuklara Yardım Fonunun (UNICEF) raporlarına göre, dünya genelinde 5-17 yaş aralığında 160 milyondan fazla çocuk işçi bulunuyor. Bunlardan yaklaşık 80 milyonu ise modern kölelik olarak sayılacak tehlikeli şartlarda çalıştırılıyor.

Sahra altı Afrika yüzde 23,9 ile dünyanın çocuk işçi oranı en yüksek bölgesi konumunda. Bu oran Asya, Orta Doğu, Amerika ve Avrupa’da yüzde 4 ila 6 arasında değişiyor.

Genelde aileleri maddi sıkıntı yaşadığı için iş ortamına itilen çocuklar, cinsel ve ekonomik sömürüye maruz kalıyor.

Artan çatışmalar ve savaşlar nedeniyle yerinden edilen göçmen çocuklar, en çok risk altında olan gruplar arasında yer alıyor.

Dünya genelinde yaklaşık 30 milyon göçmen çocuk, insan ticareti ve cinsel kölelik tehlikesi ile karşı karşıya bulunuyor.

Çocuk işçi sayısının bu yılın sonuna kadar 170 milyona yaklaşacağı tahmin ediliyor.

Nurullah KADİRİOĞLU

15. yüzyıl ile 19. yüzyıl arasındaki 400 yıllık dönemde en az 15 milyon kişi, köle tüccarları tarafından kaçırılıp köleleştirildi.

Son derece karışık bir ticaret ağına sahip olan transatlantik köle ticareti, “üç köşeli ticaret” adıyla da biliniyor.

Avrupa, Afrika ve Amerika kıtaları üçgeninde gerçekleşen bu devasa ticaret ağı, Afrika kıtasını sosyal, ekonomik ve insani açıdan sömürerek kıtayı derinden etkiledi.

Her yıl 25 Mart’ta Uluslararası Kölelik ve Transatlantik Köle Ticareti Kurbanlarını Anma Günü, acımasız kölelik sisteminin elinde acı çeken ve ölenleri onurlandırma ve hatırlama fırsatı sunuyor.

Bu Uluslararası gün ayrıca, bugün dünyada insan ticaretine ve köleleştirilmeye karşı savunmasız milyonlarca insan olduğu bilindiği için ırkçılık ve önyargının tehlikeleri hakkında farkındalık yaratmayı da amaçlıyor.

Bilim insanları ve sivil toplum örgütleri geçmişin karanlık ve trajik ‘köleci’ günlerini unutmadan günümüzün yeni kölelik düzenine dikkat çekiyor : Modern Kölelik…

Dünyada her 1000 kişiye karşılık 5.4 modern kölelik kurbanı var.

24,9 milyonu zorunlu çalıştırma ve 15,4 milyonu zorla evlendirme olmak üzere tahminen 40,3 milyon insan modern kölelik içinde bulunuyor .

Modern köleliğin her 4 kurbanından biri çocuk.
Zorla çalıştırılan 24,9 milyon insandan 16 milyonu ev işleri, inşaat veya tarım gibi özel sektörde sömürülmekte; 4,8 milyon insan zorla cinsel sömürüye maruz kalıyor ve 4 milyon insan devlet yetkilileri tarafından zorla çalıştırılıyor.

Kadınlar ve kızlar, zorla çalıştırmadan orantısız bir şekilde etkileniyor ve bu oran, ticari seks endüstrisindeki mağdurların %99’unu ve diğer sektörlerdeki %58’ini oluşturuyor.

Birleşmiş Milletler (BM) Genel Sekreteri Antonio Guterres’in, 25 Mart Uluslararası Kölelik Kurbanlarını Anma Günü’nde söylediği sözler belki de tüm insanlığa bir şiar olmaludır:

“Afrika kökenli insanların kazanımlarını kutlayalım.
Ve her insanın onurunu savunmak için her gün ve her yerde baskı yapalım.”

Nurullah Kadirioglu