1’inci Dünya Savaşı’ndaki yenilginin ardından Mondros Mütarekesi imzalanmış, Osmanlı Ordusu silahları ve cephanesini bırakmaya zorlanmıştı. Kazım Karabekir Paşa’nın ifadesiyle durum ‘ölüm kalım’ meselesiydi.

15 Mayıs’ta Yunanlılar İzmir’e girerken Mustafa Kemal ve silah arkadaşları vatanı parçalamak isteyen düşmana karşı silahlı direnişçi Kuvayı Milliye’yi örgütlüyordu.

Düzensiz ordu olan Kuvayı Milliye’nin  içinde dağdan inen zeybekler de önemli yer tutacaktı!

Yunanistan’ın günümüzde  Zeybekiko  dansıyla taklit ettiği zeybekler… 

Batı Anadolu’da dağdan inip Kuvayı Milliye saflarında Yunan’ı kovalayan zeybekler…

–EFE , ZEYBEK,  KIZAN-

Osmanlı’nın son dönemlerinde de çeşitli etnik kökenlerden çeteler vardı. Bunlardan töre, gelenek ve ritüele sahip Türk çete üyelerine zeybek denirdi. Çetenin başına ise Efe. Çeteye yeni girenler ise ‘kızan’ idi.

Zeybekler efelerine koşulsuz itaat ederdi.  Sıkı hiyerarşi hakimdi. 

Bugün ‘Sosyal eşkıya’,   ‘Romantik eşkıya’ gibi tanımlamalar yapılan zeybeklerin kelime kökeni hakkında çeşitli görüşler mevcut.  “Hafif tüfekli asker’ anlamındaki ‘zaybak’   ya da ‘ele avuca sığmayan/ cıva’ gibi anlamında “zaypak”   kelimesinden çıktığı gibi…

–ZEYBEK;CELAL BAYAR VE ADNAN MENDERES 

Daha önce Kırım Savaşı, Karadağ ve 

Kozanoğlu isyanları ile Osmanlı- Rus Harbi’nde  vatanı savunan zeybekler, işgal altındaki Anadolu’nun savunmasında da önemli rol oynadı.  

Ege’yi dolaşarak zeybekleri örgütleyenlerin en önemlisi daha sonra 3. Cumhurbaşkanı olacak Celal  Bayar idi.

İttihat ve Terakki üyesi Celal Bey, Aydın’da 57.

Tümen Kumandanı olarak bulunan Miralay Şefik Bey’in düşmana karşı ‘ Efeler’den milis kuvvet oluşturma’ fikrini hayata geçirmek için saklandığı İzmir’den Ödemiş’e geçti.

Celal Bey, buluştuğu Gökçen Efe’ye vatanın durumunu anlattı. 

Tanınmamak için zeybek kıyafeti giyen Celal Bey,  görünen beyaz baldırlarından dağda yaşayan biri olmadığı anlaşılmaya başlanınca bu kez ‘Galip Hoca’ adıyla tebdili kıyafete büründü. Ege dağlarından inen binlerce ‘eşkıya’ Celal Bey ile örgütlendi.  

Atatürk Nutuk’ta  “Ad ve kılık değiştirerek

İzmir’den o bölgeye (Aydın) gitmiş olan Celal Bey’in çaba ve özverisi anılmaya değer”  dedi.

Mondros Mütarekesi imzalanınca ordudan terhis olup Aydın’daki çiftliğine dönen Adnan Menderes de İzmir’e giren Yunanlılara karşı Ay-Yıldız çetesini kurdu. Annesi, babası ve ablası daha önce veremden ölen Adnan Bey bütün imkânlarını mücadele için seferber etti. Düşmanla çatışmalara girdi.

Aynı dönemde Şükrü Saraçoğlu da Demirci Efe’nin çetesinde cephane taşıyıp düşmana karşı savaştı.

Mahmut Esat Bozkurt da Aydın dağlarında eşkıyalık yapan pek çok zeybeği Kuvayı Milliye çatısı altında birleştirdi.

– CUMHURİYETLE BİTTİ-

Döneme ait hatıratlarda Robin Hood’a benzetilip yiğit kahraman diye övüldüğü gibi halkı korkutup kendine itaat ettiren gibi de anlatılan zeybekler cumhuriyetin ilanı ile silahlarını bıraktı. 

16 Mayıs 1920’de Kuvayı Milliye, Milli Müdafaa Vekâletine bağlandı.

Zeybeklik, mertlik, yiğitlik cesaret sembolü olarak şimdi dansta yaşatılıyor.

–ATA HUZURUNDA KADIN ZEYBEK-

Zeybek oyunu, beden eğitimi öğretmeni Selim Sırrı Tarcan’ı da askerken çok etkilemişti.  Selim Sırrı, sonraki yıllarda derlemeler yaparak kadınların da oynayabileceği  ‘Yeni Zeybek’ ya da ‘Tarcan Zeybeği ‘ oyununu hazırladı. 1925’te kız öğrenciai Mualla Anıl’la yeni Zeybeği İzmir’de Atatürk huzurunda oynadı. Oyunun müziği ise bölgenin eski Sarı Zeybek türküsüydü. 

 Atatürk zeybeği izlerken çok mutlu oldu. Selim Sırrı Tercan’dan tekrarını istedi. Atatürk orada bulunanlara hitaben “Artık Avrupalılar’a ‘bizim de mükemmel bir raksımız var’ diyebiliriz ve bu oyunu salonlarımızda oynayabiliriz. Zeybek raksı bu yeni şekliyle her içtimai salonda kadınla beraber oynanabilir ve oynanmalıdır” dedi.

Gündelik olayları, toplumsal konuları anlatan zeybek oyunu Atatürk’ün en sevdiği dans oldu.

Cesur yiğit Atatürk de halkının  ‘Sarı Zeybek’i.

Zeynep Nurten UZER