Görüşmelerde Konu Hürmüz

Bölgesel yetkililerden alınan bilgilere göre dolaylı görüşmeler, askeri tırmanışın ana tetikleyicisi olan Hürmüz Boğazı’ndaki gemi geçişlerinin güvenli bir mekanizmaya bağlanması ve haziran ortasında sağlanan geçici ateşkes şartlarına geri dönülmesi üzerine yoğunlaşıyor. ABD’nin Birleşmiş Milletler Daimi Temsilcisi Mike Waltz, ABD Başkanı Donald Trump’ın diplomatik temaslara alan tanıdığını belirterek, Umman ve İran dâhil birçok aktörle teknik düzeyden en üst seviyeye kadar temasların sürdüğünü ifade etti. 

İran Dışişleri Bakanlığı Sözcüsü İsmail Bekayi ise Washington ile doğrudan bir temaslarının olmadığını, mesajların aracı ülkeler vasıtasıyla iletildiğini doğrulayarak, Umman ile Hürmüz Boğazı’ndaki seyrüsefer güvenliğine ilişkin görüşmeler yapıldığını ancak boğazın şu aşamada kapalı kalmaya devam ettiğini bildirdi.

Son Füze Atışmasında ABD Askerleri Can Verdi

Son iki haftalık süreçte ise taraflar arasında şiddetli füze salvoları ve ağır bombardımanlar yaşanmış. İran’ın, küresel petrol taşımacılığının kalbi konumundaki Hürmüz Boğazı’ndan geçen ticari gemilere ateş açmasının ardından ABD ordusu, İran kıyı bölgelerini ve altyapı tesislerini hedef alan geniş çaplı hava operasyonları düzenlemişti. Buna karşılık İran, bölgede ABD güçlerine ev sahipliği yapan üslere füze ve insansız hava araçlarıyla misillemede bulunmuş; Ürdün ve Irak’taki üslere düzenlenen saldırılarda ABD askerleri hayatını kaybetmişti. ABD ve İsrail ile İran hattında daha önce de defalarca benzer şekilde tırmanan krizler yaşanmış; gerilimin füzelerle tırmandığı, ardından geçici ateşkes ve arabuluculuk girişimleriyle durulduğu, fakat kısa süre sonra yeniden çatışmaya dönüştüğü bu savaş-ateşkes döngüsü defalarca tekrarlanmıştı.

Her İki Tarafın Füze Kapasitesi Stoklarıyla Sınırlı

Görüşmelerde sağlanan iyileşmeye rağmen, haziran ayında imzalanan 60 günlük geçici anlaşmanın süresi hızla tükenirken, İran’ın nükleer programı gibi temel anlaşmazlık konuları henüz masaya gelebilmiş değil. Öte yandan askeri uzmanlar, her iki tarafın füze ve hava savunma mühimmatı stoklarını ne kadar süre bu yoğunlukta sürdürebileceğini sorgularken, Washington yönetimi savunma kapasitesinde bir sıkıntı yaşanmadığını vurguluyor. Deniz ablukasını sürdüren ABD Merkez Kuvvetler Komutanlığı ise bölgedeki ticari gemilerin yönlendirildiğini ve güçlerinin yüksek alarm durumunu koruduğunu bildiriyor.

Şikarci, ancak İran’ın “Sadık Vaat 1 ve 2” operasyonları ile “hedef bankası” oluşturduğunu ve savaşa dair bir teşhis ortaya koyduğunu ifade etti.

Şikarçi, ABD ve İsrail’in hem son protestolar hem de 28 Şubat’ta başlattığı saldırılar sırasında da aynı hedef doğrultusunda hareket ettiğini dile getirdi.

Dünyada daha önce denenmiş ancak kullanılmamış birçok silahın İran’a karşı kullanıldığını öne süren Şikarçi, ABD’nin, 3. Dünya Savaşı için ayırdığı tüm silahları İran’a karşı kullandığını söyledi.

ABD Merkez Komutanlığı (Centcom) , İran hava saldırılarını püskürtürken Ürdün’de iki ABD askerinin çatışmada hayatını kaybettiğini açıkladı .

Açıklamada şu ifadeler yer aldı: “Ayrıca, bir askerimiz şu anda kayıp durumda.Dört Amerikalı asker tıbbi tahliye ile Ürdün hastanelerine götürüldü.”

Misilleme Saldırıları ve Askeri Hedefler

ABD ordusu, Hürmüz Boğazı’nda bir konteyner gemisinin hedef alınmasının ardından İran’a yönelik hava harekatı başlattı. Saldırılarda İran füze sistemleri, hava savunma bataryaları ve Devrim Muhafızları’na ait hücum botları hedef alındı. ABD Başkanı Trump, saldırıların ardından yaptığı açıklamada hedeflerin ağır hasar aldığını belirtti. Washington yönetimi, operasyonun seyrüsefer güvenliğini sağlamak amacıyla düzenlendiğini bildirdi.

İran Devrim Muhafızları Ordusu, ABD bombardımanına füze saldırılarıyla yanıt verdi. Bölgedeki Amerikan üsleri ile Umman ve Bahreyn’de yer alan radar sistemleri hedef alındı. Çatışmaların yayılması üzerine Birleşmiş Milletler Genel Sekreteri António Guterres taraflara itidal çağrısında bulundu. Ancak askeri hareketlilik bölge genelinde sürüyor.

Hürmüz Boğazı’nı Denetim Mücadelesi

İran, küresel petrol ve doğal gaz sevkiyatının önemli bir bölümünün yapıldığı Hürmüz Boğazı’nı kapattığını ilan etti. Tahran yönetimi, izin verilmeyen gemilerin geçişine müsaade edilmeyeceğini duyurdu. Yapılan açıklamada, seyrüsefer izinlerinin bölgede istikrar sağlanana kadar İran tarafından verileceği belirtildi. İran o arada körfez bölgesindeki  ülkelerde bulunan ABD üslerine ağır saldırılar yöneltti. 

ABD Başkanı Donald Trump ise konuya ilişkin açıklamasında boğazın güvenliğini ABD’nin üstlenebileceğini söyledi. Trump, “Boğazı biz koruyacağız. Adeta bir ‘koruyucu melek’ gibi burayı yönetip tüm masrafları bölgedeki zengin ülkelerden tahsil edeceğiz” ifadelerini kullandı. Bu açıklamanın ardından İran tarafı boğazı trafiğe kapattığını duyurdu. Sahadaki askeri hareketlilik ise artarak devam ediyor.

O arada ABD ve müttefiklerince yapılan diğer açıklamalardaHürmüz Boğazı’nın uluslararası sular kapsamında olduğunu öne sürdü.

Piyasaların Saldırılara İlk Tepkisi

Hürmüz Boğazı’ndaki gerilim ve karşılıklı saldırılar küresel enerji piyasalarına yansıdı. Ham petrol ve sıvılaştırılmış doğal gaz (LNG) fiyatlarında artış kaydedildi. Dünya borsalarında da dalgalı bir seyir izleniyor. Enerji arzına ilişkin endişeler küresel enflasyon beklentilerini artırdı.

Yükselen enerji maliyetleri ABD iç siyasetinde de tartışmalara yol açıyor. Petrol fiyatlarındaki artışın küresel tedarik zincirleri ve dünya ekonomisi üzerindeki etkileri yakından takip ediliyor.

Görüşmelerde, tarafların İran’a yaptırımların kaldırılması, dondurulmuş varlıkların serbest bırakılması ve nükleer konunun ele alınacağı aktarıldı.

Suudi Arabistan’ın Al Arabiya televizyonunun kaynaklarına dayandırdığı habere göre, İran ve ABD müzakereleri 11 Temmuz’da Pakistan’da yapılacak.

Pakistan’da yapılacak görüşmelerde, tarafların İran’a yaptırımların kaldırılması, dondurulmuş varlıkların serbest bırakılması ve nükleer konunun ele alınacağı aktarıldı.

Amerikan Washington Post gazetesinin, yüksek düzeyli muvazzaf ve eski ABD’li yetkililere dayandırdığı habere göre, Trump yönetimi, İran’daki savaşın sona erdirilmesi ve Hürmüz Boğazı’nın yeniden uluslararası deniz trafiğine açılmasına yönelik diplomatik girişimlerini sürdürürken, İsrail’in İran’ın baş müzakerecilerini hedef almasından endişelendi.

Haberde, ABD yönetiminin özellikle  İran Dışişleri Bakanı Abbas Erakçi ile Meclis Başkanı Muhammed Bakır Kalibaf’a yönelik olası suikast planlarına şiddetle karşı çıktığı, bu nedenle ilkbahar aylarında aracılar üzerinden Tahran’a İsrail’in niyetleri konusunda uyarı ilettiği iddia edildi.

Kimliğinin açıklanmaması kaydıyla konuşan bir ABD’li yetkili, “Bu kişileri öldürürseniz, pragmatistleri de ortadan kaldırmış olursunuz.” ifadelerini kullandı.

Habere göre, Trump yönetiminin savaşın sona erdirilmesine yönelik diplomatik seçenekleri değerlendirmeye başladığı mart ayından itibaren ABD’li yetkililer, İsrailli muhataplarına İran’ın siyasi liderliğine yönelik suikastların sürdürülmemesi yönünde mesaj verdi.

ABD ve İran arasındaki son askeri gerginliğin ardından, haber sitesi Axios dikkat çeken bir iddiayı gündeme taşıdı. Üst düzey ABD’li yetkililere dayandırılan habere göre, ABD ve İran’ın karşılıklı saldırıları durdurma konusunda mutabık kaldığı ve tarafların Hürmüz Boğazı ile ilgili anlaşmazlıkları çözmek üzere Salı günü Katar’ın başkenti Doha’da bir araya gelmeyi planladığı bildirildi.

Axios’a konuşan ABD’li bir yetkili “Tüm saldırıları durdurmaya karar verdik” derken, bir diğer yetkili ise teknik görüşmelerin devam edeceği bu süreçte her iki tarafın da “şimdilik” geri çekileceğini ve Hürmüz Boğazı’ndaki “gemilerin serbestçe hareket edebileceğini” kaydetti.

Analistler bu anlaşmayı tek bir galibi olan bir süreçten ziyade, iki tarafın da kendi iç kamuoyuna “zafer” olarak pazarlayabildiği, ancak yapısal sorunları çözmeyen taktiksel bir uzlaşı olarak görüyor.

İran Cephesi: Rejim Ayakta, Ekonomik Nefes Borusu Açıldı

Kazanımları: Yıllardır süren ekonomik ambargo altında olmasına rağmen hem ABD’nin hem de İsrail’in ağır askeri darbelerine karşı İran rejimi devrilmedi ve ayakta kalmayı başardı. Kolay lokma olmadığını bütün dünyaya gösterdi. Bundan sonra İran’la ilgili olarak atılacak her adımda bu son savaşta gösterdiği direniş akla gelecek. Anlaşmayla birlikte dondurulan milyarlarca dolarlık varlığına erişim sağlayacak, yaptırımlarda gevşeme ve yeniden yapılanma fonları elde edecek.

Taktiksel Başarı: Güvenlik analistlerine göre Tahran, nükleer programının geleceği ve vekil güçleri (Hizbullah, Husiler vb.) konusunda kesin tavizler vermeden önce bu ekonomik kaynaklara ulaşarak elini güçlendirdi.

Trump Cephesi: Hürmüz’ün Kapanmasına Neden Oldu; Sonra da Güya O Açtı

Donald Trump cephesinin pazarlaması açısından bu anlaşmanın en somut başarısı, küresel ticaretin kalbi olan ve dünya petrol/gaz trafiğinin beşte birinin geçtiği Hürmüz Boğazı’nın yeniden trafiğe açılması oldu. Trump, Amerikan ablukasını kaldırarak petrol akışını başlattı ve küresel piyasaları rahatlattı.

Siyasi Kazanım: Kasım ayındaki kongre ara seçimleri öncesinde Trump, eğer Amerikalılar inanırsa “büyük bir savaşı önleyen ve ekonomiyi rahatlatan lider” anlatısını pazarlamaya çalışacak.  Ayrıca İran’ın “asla nükleer silaha sahip olmayacağı” sözünü aldığını iddia ederek bunu bir dış politika zaferi olarak sunuyor.

ABD’nin Askeri Gerçeği

ABD İran’ı vurmak üzere harekete geçtiğinde dünyanın gözünde ağır hasar almış bir İran görüntüsü oluştu. Ancak ABD’nin akıllı füzelerle sürdüreceği bir savaşta sürdürülebilirlik sorunu olduğu ortaya çıktı. Dünyanın en büyük askeri gücünün akıllı füze stoklarının sınırlı olduğu görüldü. ABD Ordusu helikopterleri devreye soktu ama bu taktik düşürülen helikopterlerle geri tepti.

Kaybedenler: Cevap: İsrail ve Washington’daki Şahinler

Analizlerde, bu diplomatik hamleden en büyük zararı gören aktörün İsrail ve Başbakanı Benjamin Netanyahu olduğu konusunda fikir birliği var.

İsrail’in Hayal Kırıklığı: İran’ı varoluşsal bir tehdit olarak gören ve askeri olarak tamamen çökertilmesini isteyen Netanyahu yönetimi, zaten anlaşmayı “özgür dünya için bir yenilgi” olarak nitelendiriyor. İsrail, Hizbullah ile Lübnan sınırındaki çatışmaları kalıcı olarak bitirmeye niyetli olmadığını ve tampon bölgelerde kalacağını ilan etse de, Washington’ın bu hamlesiyle bölgesel stratejisinde yalnız kaldı.

Washington’daki Şahinler: ABD içindeki İran karşıtı sertlik yanlıları, Trump’ın rejim değişikliği hedefinden vazgeçip sadece “Hürmüz Boğazı pazarlığına” fit olmasını ve İran’ın bölgedeki vekil ağlarına dokunulmamasını büyük bir geri adım olarak eleştiriyor.

Bölge Aktörleri İçin Ne Anlama Geliyor?

Körfez Ülkeleri (Katar, BAE, Suudi Arabistan): En büyük rahatlamayı bu ülkeler yaşadı. Hürmüz Boğazı’nın kapanması nedeniyle deniz ticareti durma noktasına gelen ve İran destekli misilleme tehdidi altında yaşayan Körfez sermayesi, derin bir nefes aldı. (Katar, Pakistan, Türkiye ve Suudi Arabistan sürecin diplomatik kolaylaştırıcısı oldu).

Dünya Neyi Yaşadı? Küresel Etkiler

Dünya, 21. yüzyılın en büyük bölgesel savaş risklerinden birinin eşiğinden dönülmesine ve “büyük güç diplomasisinin geri dönüşüne” tanıklık etti.

Ekonomik Rahatlama: Anlaşma haberinin duyulmasıyla birlikte küresel enerji piyasalarında petrol fiyatları hızla geriledi, deniz taşımacılığı sigorta primleri düştü. Trump’ın “Dünyanın gemileri, motorlarınızı çalıştırın. Petrol aksın” açıklaması piyasalardaki akut paniği bitirdi.

“Barış” mı, “Geçici Bir Duraklama” mı?: Asia Times ve Savaş Araştırmaları Enstitüsü ISW gibi kuruluşların analizlerine göre dünya kalıcı bir barış değil, sadece büyük bir mola (taktiksel duraklama) yaşadı. Çünkü bu mutabakat metni nihai bir barış anlaşması değil; önümüzdeki 60 gün boyunca nükleer uranyum zenginleştirme oranları, denetimler ve yaptırımların nasıl yürütüleceğine dair yapılacak çetin müzakerelerin bir “çerçevesi”niteliğinde.

Özetle; Analistler bu süreci “Kaybedeni olmayan ama kalıcı kazananı da henüz netleşmemiş bir diplomatik satranç” olarak yorumluyor. İki lider de kendi ülkelerinde zafer ilan etti; dünya şimdilik büyük bir enerji krizinden ve savaştan kurtuldu, ancak Ortadoğu’nun kronik sorunları (Lübnan, Gazze, İran’ın füzeleri) sadece ileri bir tarihe ertelenmiş durumda.

Hürmüz Boğazı Mayınlardan Temizlenecek ve Ücretsiz olacak

Anlaşmanın küresel ekonomi açısından en kritik maddesini, İran’ın aylardır abluka altında tuttuğu Hürmüz Boğazı’nın yeniden açılması oluşturuyor. Dünya petrol ve sıvılaştırılmış doğal gaz (LNG) sevkiyatının yaklaşık beşte birinin geçtiği bu hayati su yolu, Cuma günkü resmi imzaların ardından kademeli olarak açılacak.              Planlamaya göre, ilk 30 gün boyunca İran güçleri bölgedeki deniz mayınlarını temizleyecek ve bu süreçte İngiltere ile diğer Avrupa ülkelerinin donanmaları da Akdeniz’den destek verecek. Ayrıca 60 günlük geçici ateşkes süresince Hürmüz Boğazı’ndan geçecek ticari gemilerden hiçbir geçiş ücreti talep edilmeyecek. Buna karşılık ABD de İran limanlarına uyguladığı askeri ablukayı tamamen kaldıracak.

Tüm Cephelerde “Kayıtsız Şartsız” Askeri

İran Yüksek Ulusal Güvenlik Konseyi ve İran Dışişleri Bakan Yardımcısı Kazem Gharibabadi tarafından yapılan açıklamalarda, askeri operasyonların Lübnan cephesi de dahil olmak üzere tüm cephelerde “derhal ve kalıcı olarak” sonlandırılacağı vurgulandı. Özellikle İsrail ve Hizbullah arasındaki çatışmaların durdurulması, bu anlaşmanın en zorlu ama en kritik başarılarından biri olarak kayda geçti

25 Milyar Dolarlık Serbestlik ve Nükleer Kırmızı Çizgi

Reuters’a konuşan kaynakların aktardığına göre, taslak çerçeve kapsamında ABD, İran’ın yurt dışında dondurulmuş olan yaklaşık 25 milyar dolarlık varlığını 60 günlük müzakere süreci boyunca aşamalı olarak serbest bırakacak. Buna karşılık İran, nükleer programının mevcut statüsünü korumayı, uranyum zenginleştirme faaliyetlerini genişletmemeyi ve elindeki yüksek derecede zenginleştirilmiş uranyum stokunu Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı (UAEA) denetiminde ülke içinde seyrelterek imha etmeyi taahhüt etti. Ancak kalıcı yaptırım moratoryumu ve nükleer programın geleceği gibi daha çetrefilli konular, önümüzdeki iki ay boyunca yürütülecek kapsamlı müzakerelere bırakıldı.                                 

Savaşın Arka Planı: 100 Günden Fazla Süren Küresel Kriz                                              

Kriz, bu yılın başında taraflar arasındaki gerilimin kontrolsüz şekilde tırmanmasıyla patlak vermişti. 28 Şubat 2026’da ABD ve İsrail askeri güçlerinin İran hedeflerine yönelik geniş çaplı hava saldırıları başlatmasıyla iki ülke resmen savaşa tutuşmuştu

100 günü aşkın süren bu amansız çatışma döneminde İran, misilleme olarak Hürmüz Boğazı’nı tamamen kapatmış, Basra Körfezi’ndeki Amerikan askeri tesislerine ve ticari gemilere füzelerle saldırmıştı. Körfez’de yaklaşık 500 ticaret gemisinin mahsur kalmasına yol açan bu abluka, küresel enerji fiyatlarını fırlatarak dünya çapında devasa bir enflasyon krizini tetiklemişti.

Trump “Kayıtsız Şartsız Teslim” Demişti                                                                         
İçeride artan akaryakıt fiyatları nedeniyle Kasım ayındaki ara seçimler öncesi büyük bir siyasi baskı altına giren ABD Başkanı Donald Trump, başlangıçta İran’ın “kayıtsız şartsız teslim olmasını” talep etmiş olsa da, ekonomik realiteler ve diplomatik baskılar neticesinde Tahran yönetimiyle masaya oturmak ve bu uzlaşma zeminini kabul etmek durumunda kalmıştı.                                                 

Sektör Temsilcileri Uyardı: “Normale Dönüş Ayları Bulabilir”                            

Piyasalardaki ilk tepki olarak petrol fiyatları başaşağı çakılsa da, gemicilik ve enerji sektörü temsilcileri temkinli bir iyimserlik içinde. Uluslararası nakliye birliklerinin verilerine göre, 100 günü aşkın süredir devam eden abluka nedeniyle şu anda Basra Körfezi’nde sıkışıp kalmış yaklaşık 500 ticari yük ve tanker gemisi bulunuyor.         

Savaştan önce Hürmüz Boğazı’ndan günde ortalama 130 gemi güvenle geçiş yaparken, çatışmalar süresince bu trafik tamamen durma noktasına gelmişti. Enerji uzmanları, boğazdaki mayınların temizlenmesi, rotaların yeniden güvenli ilan edilmesi ve sigorta şirketlerinin bölgeyi yeniden “düşük riskli” kapsama almasının aylar sürebileceğini, bu nedenle petrol arzının fiziksel olarak normale dönmesinin zaman alacağını hatırlatıyor.

Trump anlaşmanın yarın imzalanmasının planlandığını ifade etti.

İran yaptığı açıklamada şunları ifade etti:

“İmza tarihi yarın değil. Mutabakat anlaşması ABD ile yapılan nihai bir anlaşma değil, savaşın sona erdiğini doğrulayan bir anlaşmadır. Önceki deneyimler nedeniyle bu aşamada sadece tüm cephelerdeki savaşın sona erdirilmesine odaklanılıyor, buna Lübnan da dahil.”