Felaket Nasıl Oldu

Himalayalar’ın yüksek kesimlerinde yer alan bir buzulun küresel ısınma nedeniyle dengesini kaybederek çökmesi, devasa bir buz ve kaya çığının dik vadi boyunca aşağıya yuvarlanmasına yol açtı. Kayarak düşen enkazın oluşturduğu muazzam darbe, sismometrelerde 5,2 büyüklüğünde bir sarsıntı sinyali yarattı ve ilk etapta bir deprem sanıldı.

Vadiye inen buz, kaya ve su birikintileri, Bhote Koshi nehrinin yan kolunu geçici olarak tıkayarak doğal bir bent oluşturdu. Kısa bir süre sonra muson yağmurlarıyla doymuş tortunun da baskısıyla bu bent patladı; serbest kalan devasa su ve çamur kütlesi Nepal-Tibet sınırından aşağıya doğru yıkıcı bir ani sel dalgası halinde sürüklendi.

Yeryüzünün Uyarıları 

Himalaya coğrafyası, küresel ortalamanın üzerindeki ısınma oranları nedeniyle uzun süredir buzul erimeleri ve kütle kaymaları tehlikesiyle karşı karşıya bulunuyordu. Son yıllarda küresel sıcaklık artışına bağlı olarak yüksek irtifalardaki buzul göllerinin hacminin kontrolsüzce genişlediği ve dağlık yapıların dengesizleştiği bilimsel raporlara yansımıştı. Sanayi devrimi sonrası artan sera gazı emisyonlarının tetiklediği bu iklimsel dönüşüm, bölgedeki buzul kütlelerinin ani kırılmalarına zemin hazırlamış ve kırılan buzulların doğal bentleri patlatmasıyla benzeri görülmemiş bir doğal afetin zeminini oluşturmuştu.

Ülkenin Altyapısı Yok Oldu

Nepal’de Himalaya dağlarındaki Felaketin boyutları, bölgedeki altyapı ve sanayi tesislerini tamamen işlevsiz hale getirmiş durumda. Çöküşün hemen ardından nehir yataklarını basan çamur ve kaya sel; hidroelektrik santrallerini, hastaneleri, okulları ve ulaşımı sağlayan onlarca köprüyü yutarak kentleri yerle bir etti. Nepal Maliye Bakanı Swarnim Wagle, ortaya çıkan tahribatın bilançosuna dair ilk resmi tahminleri açıklarken, ihtiyaç duyulan mali kaynağın ülke ekonomisi üzerindeki yükünü “… toplam varlığımızın 10 katı” diyerek vurguladı. Ülke genelindeki elektrik üretim kapasitesinin yüzde 12’sinden fazlasını sağlayan hidroelektrik santrallerinin ağır hasar alması, turizm ve tarımla ayakta duran bölge ekonomisini doğrudan kilitledi.

Teknolojik Yardıma İhtiyaçları Var

Saha çalışmalarında arama kurtarma faaliyetlerinin genel aşaması yerel ekiplerce sürdürülürken, krizin derinleşmesiyle birlikte spesifik alanlarda dış yardıma ihtiyaç duyulduğu açıklandı. Nepal Dışişleri Bakanı Shisir Khanal, genel arama-kurtarma operasyonları için yabancı saha ekiplerine ihtiyaç duymadıklarını, ancak ülkenin teknik imkanlarını aşan konularda uluslararası uzmanlığa başvurulduğunu ifade etti. Yıkılan hidroelektrik santrallerine ait su tünellerinde mahsur kaldığı değerlendirilen çalışanlara ulaşılması, çöken ulaşım ağlarının geçici köprülerle kurulması, nehir akıntısıyla yüzlerce kilometre öteye sürüklenen cansız bedenlerin kimlik tespiti, DNA testleri ve morg kapasitelerinin artırılması gibi son derece ihtisas gerektiren alanlarda dış destek talep edildi.

Ülkeler Harekete Geçti

Çin ve Hindistan başta olmak üzere bölge ülkeleri ve uluslararası toplum, teknik ekipman ve geçici altyapı desteği sağlamak üzere harekete geçti. Özellikle yıkılan yirmiyi aşkın köprünün yerine hızlıca geçici çelik köprülerin kurulması ve tünel kurtarma operasyonları için gerekli özel cihazların bölgeye sevkiyatı başlandı. Diğer yandan Nepal hükümeti, kısa vadeli teknik acil yardımların ötesinde, ülkenin orta ve uzun vadeli imar süreci için Dünya Bankası ve Asya Kalkınma Bankası gibi uluslararası finans kuruluşlarıyla görüşmelerini sürdürüyor.

Yaz Başında Sıcaktan Binlerce Kişi Öldü

Dünya Sağlık Örgütü Who Avrupa’da sıcak hava dalgasını “sessiz katil” olarak tanımladı. Örgütün verilerine göre aşırı sıcaklardan sadece 1 günde kıta Avrupasında 1300 kişi öldü. 

Bu verinin yanısıra Haziran ayı verilerine göre aşırı sıcak hava, İspanya’da 1.028, Fransa’da 1.000’den fazla kişinin ölümüne yol açtı. Bu sayılara boğulma gibi dolaylı ölümler dahil değil.

Kavrulan Altyapı ve Felç Olan Lojistik

Haziran ayında yaşanan aşırı sıcak dalgası, Avrupa’nın kritik altyapısının iklim krizinin bugünkü sonuçlarına dahi direnç gösteremediğini kanıtladı.

Eriyen ve Eğilen Demiryolları: Almanya’da aşırı sıcaklar nedeniyle tren seferleri iptal edilirken, İsveç’te aşırı sıcaklıktan dolayı rayların bükülmesi sonucu bir yük treni raydan çıktı.

Enerji Kesintileri ve Çalışma Yasakları: Aşırı ısınan şebekeler nedeniyle kıta genelinde elektrik kesintileri yaşandı. Birçok ülkede işçileri korumak adına açık alanda çalışma yasakları getirilmek zorunda kalındı.

Yanlış Bütçe Planlaması: “Uyum” Yerine Sadece “Azaltım”

Avrupa Birliği’nin resmi verileri, kıtanın iklim krizine yaklaşımındaki stratejik hatayı net bir şekilde ortaya koyuyor:

AB ortak bütçesinden 2021-2025 yılları arasında iklimle ilgili yapılan harcamaların %72’si sadece “azaltım” yani sera gazı salınımını düşürmeye yönelik projelere gitti.Buna karşın, kapıya dayanan felaketlere karşı altyapıyı güçlendirmeyi amaçlayan “uyum” politikalarına ise bütçenin sadece %18’i ayrılabildi. Bütçenin kalan %9’u ise her iki alanı da teğet geçen politikalara harcandı. 

Ekonomik Fatura

Hollanda merkezli ING bankasının yayımladığı analize göre, iklim değişikliğinin tetiklediği sıcak dalgaları, kuraklıklar ve seller, halihazırda durgunluk yaşayan Avrupa ekonomisine geçen yıl %0,3 büyüme puanı kaybettirdi. Banka raporunda şu çarpıcı uyarıyı yaptı: “Rahatsız edici gerçek şu ki, sıcak dalgaları artık bir ‘hava durumu olayı’ olmaktan çıkıp sessizce bir ‘makro ekonomik değişkene’ dönüştü.”

Küresel Tedbir Gerekiyor. Bölgende Tedbir Alsan da İşe Yaramıyor

Avrupa’nın tek taraflı veya bölgesel olarak uyguladığı katı iklim tedbirleri, küresel iklim değişikliğinin kıta üzerindeki yerel etkilerini engellemede yetersiz kalmakta. İklim değişikliği küresel bir olgu; Avrupa kendi sınırları içinde emisyonları sıfırlasa bile, ABD, Çin ve Hindistan gibi dev ekonomilerin küresel atmosfere saldığı sera gazları, dönüp dolaşarak coğrafi konumundan ötürü dünyanın geri kalanından iki kat daha hızlı ısınan Avrupa kıtasını vuruyor. Dolayısıyla, sadece “bölgesel emisyon azaltımına” odaklanıp, sınırların içerisini fiziksel olarak koruyacak “bölgesel uyum tedbirlerine” (barajlar, soğutma sistemleri, dayanıklı şebekeler) yatırım yapmamak, Avrupa’yı iklim değişikliğinin ön cephesinde korumasız bıraktı. Bölgesel azaltım tedbirleri dünyayı kurtarma vizyonu taşırken, bölgesel uyum tedbirlerinin ihmal edilmesi yerel çöküşü hızlandırıyor.

Avrupalıları Bezdiren Ağır Regülasyonlar

Avrupa’nın bu süreçte Yeşil siyasetçilerin de baskısıyla “Net Sıfır Şampiyonu” olabilmek adına yürürlüğe koyduğu sert ve radikal regülasyonlar, iklim krizinin kendisi kadar kıta vatandaşlarına ve işletmelerine de ciddi sıkıntılar yaşatıyor.

Tarımda Çöküş ve Çiftçi İsyanları: AB’nin Yeşil Mutabakat kapsamında tarım ilaçlarını azaltma, gübre kullanımını kısıtlama ve arazileri nadasa bırakma zorunlulukları çiftçilerin maliyetlerini katladı. Bu durum Avrupa genelinde traktörlü kitlesel protestolara ve gıda fiyatlarında enflasyona yol açtı.

Sanayide Rekabet Kaybı ve Karbon Vergileri: Sanayicilere getirilen katı karbon kotaları ve “Sınırda Karbon Düzenleme Mekanizması” gibi vergiler, Avrupalı üreticilerin Çin ve ABD karşısında rekabet gücünü kırdı. Enerji maliyetlerinin regülasyonlar nedeniyle tırmanması, kıtada sanayisizleşme riskini doğurdu.

Konut ve Günlük Yaşam Baskısı: Eski binaların yalıtım standartlarının zorunlu olarak yükseltilmesi, içten yanmalı motorlu araçların yasaklanma takvimleri ve fosil yakıtlı kombilerin kullanım dışı bırakılması kararları, yüksek enflasyonla boğuşan Avrupa halkının omuzlarına devasa dönüşüm maliyetleri yükledi.

Ölümleri Engelleyen Tek Şey Uyum

Dünya Sağlık Örgütü (WHO) tarafından yapılan açıklamaya göre, Avrupa’da yirmi yılı aşkın süredir yürürlükte olan (yetersiz de olsa) bazı yerel uyum tedbirleri olmasaydı, bu sıcak dalgasında sıcağa bağlı ölümler %80 daha fazla olacaktı. Bu da bütçenin azaltımdan ziyade acilen insan hayatını koruyacak uyum politikalarına kaydırılması gerektiğini kanıtlıyor.

Akdeniz Yangınlarla Boğuşuyor: Fransa’nın güneyinde aşırı sıcak dalgasının hemen ardından başlayan şiddetli orman yangınlarıyla itfaiye ekipleri günlerdir mücadele ediyor. Turizm sezonunun ortasında yaşanan bu yangınlar, kıtanın güney ekonomisini de doğrudan tehdit ediyor.

Karadeniz Bölgesi gibi yağışlı, nemli ve serin yerlerde yetişen, iklim değişikliklerine karşı hassas olan, kalitesi ve tadı da buna bağlı değişen çay son yıllarda küresel üretimini de tüketimini de artırdı.

Yıllık yağış miktarı en az bin 270 milimetre olan bölgelerde yetişen çayın üretimi 1991-2010 yılları arasında küresel olarak yüzde 44 oranında artarken kişi başı tüketimi de yüzde 2,5 çoğaldı. 

Ancak küresel iklim değişikliği bu yüzyılın ortalarında önemli değişikliğe yol açacak.

Hindistan, Etiyopya ve ABD’li uzmanların yaptığı ve bilimsel çevre dergisi Assam Environmental and Sustainability Indicators’ta yayımlanan araştırmaya göre, Dünya’nın en büyük 20 çay üreticisi ülkenin yarısından fazlası bu tarımsal özelliğini kaybedecek.

En büyük çay üreticisi Çin’in en az yüzde 4,7,  Hindistan’ın yüzde 2,  üçüncü Kenya’nın ise yüzde 26’sının topraklarının bu tarıma elverişli özelliği yok olacak.

Yine önemli çay üreticisi Sri Lanka çay tarım arazilerinin önce yüzde 14’ünü, 2070 yılına kadar da yüzde 30’unu kaybedecek.

–ÇAYDA LİDER ÜLKELER DEĞİŞECEK–

İklim verilerinin yanı sıra çay tarımı için gerekli toprak parametreleri ile de yapılan çalışmada,  Türkiye ise değişen iklimin sektöre olumlu etkisinin görüleceği ülkelerden…

Türkiye’deki yüksek ve serin bölgelerdeki çay üretim alanlarının 2050 yılına kadar yüzde 127-130 oranında artacağı öngörülüyor.

Yine İran, Ruanda ve Tayland gibi bazı ülkelerin çay tarımına uygun alanları yüzde 11 ila yüzde 27 arasında artacak ve bu yüzyılın yarısında çay sektöründe öne çıkacaklar.

Zeynep Nurten UZER

İsveç Kraliyet Bilim Akademisi Nobel Kimya Ödülü Komitesi, Susumu Kitagawa, Richard Robson ve Omar M. Yaghi’yi 2025  Nobel Kimya ödülünün sahipleri olarak ilan etti. 

3 bilim insanının buluşlarının karbon dioksit toplamakta kullanılabileceği belirtiliyor. Bu da  yeryüzünün en büyük sorunlarından biri olan küresel ısınma ve iklim değişikliği sorunununun kimya ile çözülebileceği anlamına geliyor. Nobel ödüllü kimyacıların “metal-organik iskeletler” adlı çalışması, plastik kirliliğinin azaltılmasında da kullanılabilecek.

Nobel ödüllü kimyagerlerden Profesör Susumu Kitagawa Kyoto Üniversitesi’nde, Profesör Richard Robson Avustralya Melbourne Üniversitesi’nde, Profesör Omar M. Yaghi ise ABD California Üniversitesi’nde çalışıyor.

İngiltere, Türkiye, Yunanistan, Hollanda ve ABD’nin üniversiteler ve meteoroloji kurumlarından bilim insanlarının aralarında bulunduğu World Weather Attribution (WWA) grubundan 28 araştırmacı, iklim değişikliğinin söz konusu orman yangınlarına etkisine yönelik ilişkilendirme analizi gerçekleştirdi.

Avrupa’da bu yıl, bir milyon hektardan fazla alanın kaybedildiği orman yangınları açısından “en kötü yıl” olarak kayıtlara geçerken, araştırmacılar ülkelerin fosil yakıt yakmaya devam etmesi durumunda daha büyük ve kontrolü zor yangın riskinin artmaya devam edeceği uyarısında bulundu.

Bilim insanlarının Türkiye, Yunanistan ve Kıbrıs Adası’na yönelik ilişkilendirme analizine göre, iklim değişikliği yangınların öncesindeki aylar, haftalar ve günlerde hava koşullarını etkileyerek yangınlara zemin hazırladı.

Bölgedeki toplam kış yağışları yaklaşık yüzde 14 azalırken, bu durum yaz aylarında daha kuru hava koşulları görülmesine yol açtı.

Yangınlar öncesinde yoğun ve kuru sıcaklığın bitkileri nasıl tutuşturmaya hazır hale getirdiği ve havanın ne kadar “susuz” olduğu incelenen analiz kapsamında, bilim insanları yüksek buharlaşmalı koşulların bir hafta boyunca yaşanma olasılığının 10 kat ve şiddetinin de yüzde 18 arttığını belirledi.

Akdeniz’de haziran ve temmuzda yüzlerce orman yangını çıktı. Art arda 40 derecenin üzerinde sıcaklığın görüldüğü günlerde kuru bitki örtüsü ve fırtına şiddetine ulaşan rüzgarların körüklediği ölümcül yangınlar nedeniyle, söz konusu ülkelerde 80 binden fazla kişi tahliye edildi.

Yangınların kontrolsüz şekilde yayılmasına neden olan üç günlük sıcak, kuru ve rüzgarlı koşulların birleşimi olan yangına elverişli koşullar, iklim değişikliğine bağlı olarak 10 kat daha olası hale geldi ve yüzde 22 daha şiddetli yaşandı.

İklim değişikliği olmasaydı, benzer olayların 100 yılda bir gerçekleşme ihtimali bulunurken, küresel sıcaklık artışının sanayi öncesi dönem ortalamasına göre 1,3 derece arttığı bu dönemde bu tür olayların yaklaşık 20 yılda bir yaşanması bekleniyor.

Londra Imperial College Çevre Politikaları Merkezi İklim Bilimi Profesörü Friederike Otto, analize ilişkin değerlendirmesinde, sanayi öncesi dönem ortalamasına göre 1,3 dereceye ulaşan küresel sıcaklık artışının “varoluşsal tehdit” haline gelebilecek aşırı yangınlara yol açtığını belirterek, Türkiye, Yunanistan ve Kıbrıs Adası’ndaki yıkıcı yangınların bir uyarı olarak görülmesi gerektiğini ifade etti.

Otto, “Ülkeler petrol, gaz ve kömür yakmaya devam ettikçe küresel sıcaklıklar yükselecek ve büyük, hızla yayılan yangınların riski artmaya devam edecek.” değerlendirmesinde bulundu.

Paris’te 2015 yılında imzalanan İklim Antlaşması, ülkelerin bu yüzyılda küresel sıcaklık artışını 1,5 santigrat derecenin altında tutmalarını öngörüyordu. Bu amaçla da hedefi gerçekleştirmek için BM çatısı altında COP adlı görüşmeler mekanizması oluşturulmuştu. 

BM COP görüşmelerinin yeterince hızlı ilerleme sağlayamadığını belirten imzacılar, özellikle COP toplantılarının fosil yakıt ihraç eden ülkelerde yapılmasını eleştirdiler. COP görüşmelerinin 28’incisi geçen yıl Birleşik Arap Emirlikleri’nde yapılmıştı. O toplantılar sırasında bir araya gelmişken petrol ve doğal gaz ihraç eden ülkeler fosil yakıt yatırımlarını geliştirme görüşmelere yapmışlardı. 

Bakü’de gerçekleştirilen COP29’da ise ev sahibi Azerbaycan heyetinin başkanı Elnur Sultanov’un potansiyel bir yatırımcıyla devlet petrol ve gaz şirketindeki yatırım fırsatlarını görüştüğü ortaya çıkmıştı.

Azerbaycan Devlet Başkanı İlham Aliev, COP29’un açılışında eleştirilere cevaben, doğal gaz ve petrolün Tanrı’nın bir armağanı olduğunu bu enerji kaynaklarını pazara yönlendirmekten ötürü suçlanmamaları gerektiğini öne sürmüştü. 

Geçen yıl Dubai’de yapılan COP28’de bütün katılımcı ülkeler enerji sistemlerinde fosil yakıtlardan uzaklaşmak konusunda anlaşmaya varmışlardı. 

Ancak 12 ay içinde elde edilen verilere göre küresel olarak fosil yakıt gazlarının atmosfere salınmasında %1 artış olmuştu. 

Bilim insanları, şu anda yaşanandan çok daha tehlikeli etkilerin eşiği olarak kabul edilen 1,5 santigrat dereceyi aşan küresel sıcaklık artışının önlenmesi için bu emisyonların bu on yılın sonuna kadar %42 oranında azaltılması gerektiğini belirtiyorlar.

Ünlü bilim insanı, 2018 yılındaki ölümünden önce insan kaynaklı faaliyetler nedeniyle dünyanın sonunun gelebileceğine dair düşüncelerini paylaşmıştı.

Hawking, insan kaynaklı sorunların dünyaya zarar verenler arasında nükleer savaş, küresel ısınma ve genetiği değiştirilmiş virüsler olduğunu söyledi.

Artık 2024 yılındayız ve küresel ısınma birçok iklim değişikliği  aktivistinin gündeminin en başında yer alıyor .

Pek çok kişi ve kuruluş uygun sürdürülebilir önlemler alınmadığı takdirde gezegenin içinde bulunduğu ve bulunabileceği tehlikeyi vurgulamaya çalışıyor.

Ve endişe verici olanı, Hawking’in dünyanın ne zaman son bulacağına dair tahmininin çok da uzakta olmaması; zira onun tahminine göre bu tarih 2600 yılına kadar uzanabilir.

NASA’nın bulguları Stephen Hawking’in dünya sonu tahminini destekleyebilir ve bu tahmin düşündüğümüzden daha erken gerçekleşebilir

BBC’ye göre Hawking ayrıca teknolojinin ilerlemesinin ‘işlerin ters gitmesine yol açabilecek yeni yollar’ yaratacağını söyledi.

Ve şimdi NASA , Stephen Hawking’in öngörüsünü örnek göstererek Dünya’nın olası yok oluşundan bahsetti.

NASA daha önce Newsweek’e 2600 tarihini doğrulayamadıklarını bildirmişken, Uzay Dairesi de Hawking’in küresel tehditler konusundaki benzer endişelerini dile getirmişti.

“NASA, 50 yıldan fazla bir süredir gezegenimizi inceliyor, doğrudan insanlığa fayda sağlayacak bilgiler sağlıyor ve Hawking’in bahsettiği alanlardan bazılarını ele alan, yalnızca uzayda toplanabilen gözlemler üretiyor.

“İnsan kaynaklı küresel ısınmanın etkileri şu anda yaşanıyor, bugün yaşayan insanlar için geri döndürülemez nitelikte ve insanlar atmosfere sera gazları eklemeye devam ettiği sürece daha da kötüleşecek.”

Hem Hawking’in hem de NASA’nın uyarılarını görmezden gelmek zor, ancak Hawking daha önce bir umut ışığı vermişti.

“İlerleme kaydetmeyi bırakmayacağız veya geri çevirmeyeceğiz, bu yüzden tehlikeleri fark etmeli ve kontrol etmeliyiz. Ben bir iyimserim ve başarabileceğimize inanıyorum.” dedi.

İnsanlığın bunu değiştirecek güce sahip olduğu konusunda iyimser bir not alan NASA, “İklim değişikliğinin neden olacağı etkilerin şiddeti, gelecekteki insan faaliyetlerinin gidişatına bağlı olacak.” dedi.

NASA, internet sitesinde ayrıca, ‘Emisyonları azaltabilirsek, en kötü etkilerin bazılarından kaçınabiliriz’ ifadesine yer verdi.