ABD ile İran arasında Hürmüz Boğazı merkezli kriz, klasik bir diplomatik anlaşmazlıktan çok, karşılıklı maksimum baskı stratejilerinin çarpışmasına işaret ediyor.

Tarafların mevcut pozisyonları, kısa vadede bir uzlaşıdan ziyade kontrollü gerilim ihtimalini güçlendiriyor.

Temaslar “bir adım ileri, iki adım geri” ritminde ilerlerken, masanın kurulup kurulamayacağı belirsizliğini koruyor.

Barış için ısrarcı bir söylem kullanan Donald Trump’ın ateşkesi uzatma kararı, ilk bakışta tansiyonu düşürme hamlesi gibi okunabilir. Ancak eş zamanlı sürdürülen ekonomik ve lojistik baskılar, bu adımın diplomatik bir jestten çok stratejik bir manevra olduğunu düşündürüyor.

İran cephesinde ise strateji daha farklı bir zemine oturuyor.

Asimetrik karşılıklar ve şartlı diplomasi, Tahran’ın temel yaklaşımı haline gelmiş durumda. Hürmüz Boğazı üzerindeki kontrol vurgusu ve yaptırımların kaldırılmasını ön koşul olarak öne sürmesi, müzakere alanını yeniden tanımlama çabası olarak okunabilir.

Bu yaklaşım, İran’ın doğrudan taviz vermek yerine pazarlık alanını genişletmeye çalıştığını gösteriyor.

Vashington’un mevcut yaklaşımı çoğunlukla “önce taviz, sonra müzakere” çizgisine işaret ederken, Tahran’ın tutumu bunun tersine konumlanıyor: önce baskılar kalkmalı, ardından masa kurulmalı.

Bu iki pozisyon arasındaki mesafe, krizin gerçek kilit noktasını oluşturuyor.

Dünya petrolünün yaklaşık yüzde 20’sinin geçtiği Hürmüz Boğazı, bu nedenle yalnızca bir coğrafi geçit değil; aynı zamanda politik ve psikolojik bir eşik.

İran’ın boğaz üzerindeki kontrol iddiası ile ABD’nin serbest geçiş ısrarı, teknik bir deniz hukuku tartışmasının ötesine geçiyor. Bu ise, sahada “kuralları kimin belirleyeceği” sorusunu gündeme getiriyor.

İşin daha karmaşık tarafı ise güven sorunu. İran içinde karar alıcı yapı parçalı; siyasi liderlik ile Devrim Muhafızları arasında ton farkı belirgin. Sahada daha sert, masada daha temkinli bir çizgi öne çıkıyor.

Sahadaki gelişmeler de diplomatik süreci sürekli kırılganlaştırıyor. Umman açıklarında gerçekleştiği öne sürülen saldırılar ve karşılıklı sert açıklamalar, tarafların askeri seçenekleri tamamen dışlamadığını gösteriyor. Bu durum, düşük yoğunluklu çatışma ile diplomasi arasında gidip gelen hibrit bir kriz dinamiği yaratıyor.

ABD tarafında ise seçim atmosferi ve iç politika dinamikleri, dış politika hamlelerini doğrudan etkiliyor. Böyle bir tabloda verilen sözlerin ne kadar bağlayıcı olacağı başlı başına bir soru işareti.

İslamabad merkezli görüşme trafiğine ilişkin çelişkili açıklamalar da güven eksikliğinin açık bir göstergesi. “Heyet geldi/gelmedi” tartışmaları, diplomatik sürecin ne kadar kırılgan olduğunu ortaya koyuyor.

Bugün gelinen noktada asıl mesele; hangi tarafın belirsizliği daha uzun süre taşıyabileceğidir. Çünkü bu kriz, askeri üstünlükten çok “zamanı yönetebilme” kapasitesine dayanıyor.

Kısa vadede kalıcı bir anlaşmadan çok, geçici ve kırılgan uzlaşıların öne çıkması daha olası görünüyor. Ancak oyunun kazananını, sahadaki güç dengesi değil, belirsizliği kimin daha iyi yönettiği belirleyecek.

Son sözse, Diplomasi mi ağır basacak, tırmanış mı?

İsmet HERGÜNŞEN

Hürmüz’de Yine Kilit Vuruldu

İran, iki haftalık ateşkes sürecinde varılan mutabakatın ABD tarafından ihlal edildiğini savunarak Hürmüz Boğazı’nı yeniden kapattığını açıkladı. Tahran yönetiminden yapılan resmi açıklamada, ABD’nin İran limanlarına yönelik deniz blokajını kaldırma sözünü yerine getirmediği, bu nedenle stratejik geçiş yolunun güvenliğinin artık garanti edilemeyeceği vurgulandı. İran, Washington’ın “ekonomik savaş” taktiklerini sürdürmesi halinde boğazdaki geçişlerin tamamen durdurulacağını bildirdi.

Hürmüz’ün Stratejik Önemi ve Mevcut Kriz

Dünya petrol arzının yaklaşık beşte birinin geçtiği Hürmüz Boğazı, son haftalarda İran limanlarından kalkan tankerlerin ABD donanması tarafından durdurulup denetlenmesiyle bir barut fıçısına dönüşmüştü.

Geçici ateşkes sürecinde boğazın sivil trafiğe açılması planlanmıştı; ancak İran, limanlarından çıkan kendi gemilerinin hala engellendiğini ve uluslararası sularda taciz edildiğini iddia ediyor.

Trump’ın Mesajının Ayrıntıları

İran’ın sert hamlelerine ve boğazı kapatma kararına rağmen Başkan Donald Trump, Phoenix dönüşü uçakta gazetecilere yaptığı açıklamada iyimserliğini korudu. Trump, “İran tarafıyla birçok konuda el sıkıştık, İran her şeyi kabul etti” diyerek barış anlaşmasının çok yakın olduğunu öne sürdü. Başkan, nükleer malzemenin (zenginleştirilmiş uranyum) ABD’ye nakli gibi en kritik başlıklarda bile mutabakat sağlandığını iddia ederek, sahadaki gerilimi bir “müzakere taktiği” olarak nitelendirdi.

İran “İyi Haberlere” Ne Diyor?

Trump’ın “iyi haberler” olarak nitelediği gelişmeler, İran tarafınca temkinli karşılanıyor. Tahran, uranyum stoklarının ülke dışına çıkarılmasını kesinlikle reddederken, Washington barış sürecinin önümüzdeki hafta İslamabad’da yapılacak zirveyle taçlanacağını umuyor. Diplomatik kaynaklar, Trump’ın bu iyimser açıklamalarının iç politikaya yönelik bir “zafer ilanı” hazırlığı olabileceğine dikkat çekiyor.

Piyasalar, Petrol Fiyatları ve Hafta Başı Açılış Beklentileri

Hürmüz Boğazı’nın kapatıldığı haberi ve Trump’ın çelişkili açıklamaları, piyasalarda büyük bir belirsizlik dalgası yarattı.

Petrol Fiyatları: Analistler, boğazın kapalı kalmaya devam etmesi durumunda Brent petrol fiyatlarının hafta başı açılışında varil başına %10 ile %15 arasında sert bir yükseliş yaşayabileceği uyarısında bulunuyor.

Piyasa Tepkisi: Yatırımcılar, Trump’ın “iyi haberleri” ile İran’ın “kapalı boğaz” gerçeği arasında yön bulmaya çalışırken, belirsizliğin devam etmesinin altın gibi güvenli limanlara talebi artırması bekleniyor. Hafta başındaki ilk işlemler, Orta Doğu’dan gelecek fiziksel sevkiyat haberlerine odaklanacak. 

Trump, İran’ın Hürmüz Boğazı’nın kuzeyinde Basra Körfezi’ndeki toprağı Khark Adası’na saldırı tehdidinde bulundu. İran petrol ihracatının %90’nını Khark Adası’ndan yapıyor.

Trump’ın bu tehdit politikası, sadece İran’ı değil, Washington’ın geleneksel müttefiklerini de zor bir tercihe itiyor. Trump, Hürmüz Boğazı’nın güvenliğini sağlamak için uluslararası bir koalisyon kurulması adına müttefiklerine baskı yaparken, Tahran’ın “misillemeyi artırma” yemini bölgedeki gerilimi en üst düzeye çıkarmış durumda.

Tahran yönetimi, Hürmüz Boğazı’nı sadece bir su yolu değil, Batı’nın yaptırımlarına karşı en güçlü jeopolitik kozu olarak görüyor. İran’ın stratejisi, “Eğer biz petrolümüzü ihraç edemezsek, hiç kimse edemez” ilkesine dayanıyor.

İran, Hürmüz Boğazı bölgesinde geniş bir donanma yerine hızlı botlar, deniz mayınları ve kıyıya konuşlu füze bataryalarıyla asimetrik bir savunma hattı kurmuş durumda.

Son dönemde yapılan açıklamalarda İranlı yetkililer, ABD’nin ekonomik baskılarına yanıt olarak Hürmüz’deki denetimlerini sıkılaştıracaklarını ve gerekirse geçişleri tamamen engelleyebileceklerini belirtiyorlar. Dünya petrol ticaretinin yaklaşık beşte birinin geçtiği bölgedeki bu durum, küresel fiyatların istikrarsızlaşmasına neden oluyor.

Trump’ın Yardım Çağrısı ve Müttefiklerin Sessizliği

Başkan Trump, Twitter ve resmi kanallar aracılığıyla yaptığı açıklamalarda, Hürmüz Boğazı’nı kullanan ülkelerin kendi gemilerini korumak için daha fazla sorumluluk alması gerektiğini savundu. Trump, “ABD, diğer ülkelerin zenginleşmesi için bu tehlikeli suları karşılıksız korumak zorunda değil” diyerek müttefiklerinden askeri ve finansal destek talep etti.

Ancak Trump’ın bu sert çağrısı, beklenen karşılığı bulamadı:
Avrupa Birliği ülkeleri, Japonya ve Güney Kore gibi bölge petrolüne bağımlı aktörler, ABD’nin tek taraflı yaptırım politikalarının bir parçası olmaktan çekiniyor.

Birçok müttefik ülke, İran ile doğrudan bir askeri çatışmaya girme riskini göze almak istemiyor. Trump’ın “önce Amerika” vizyonuyla hareket etmesi, müttefiklerin Washington’ın uzun vadeli stratejik taahhütlerine şüpheyle yaklaşmasına yol açtı. Bu nedenle, ABD’nin koalisyon çağrıları diplomatik masalarda “not edilse” de, sahada somut bir askeri destek dalgasına dönüşmedi.

Sonuç: Tırmanan Gerilim

Gelinen noktada, Trump’ın “maksimum baskı” politikası ile İran’ın “maksimum direnç” stratejisi Hürmüz Boğazı’nda düğümlenmiş durumda. Trump’ın müttefiklerini ikna edememesi, bölgedeki Amerikan askeri varlığını daha maliyetli ve siyasi açıdan daha kırılgan hale getirirken; İran, müttefikler arasındaki bu görüş ayrılığını kendi lehine kullanmaya devam ediyor. Dünya kamuoyu, tek bir kıvılcımla parlayabilecek bu bölgedeki gelişmeleri endişeyle izliyor.