Zaman zaman Güneş, milyarlarca ton “güneş maddesini” Dünya’ya doğru saatte milyonlarca kilometre hızla gelecek şekilde boşaltıyor.

Ancak gezegenimizin yüzeyindeki insanlık ve tüm yaşam bu yoğun uzay radyasyonundan fiziksel olarak zarar görmüyor. Bu yüzden de son 20 yıl boyunca meydana gelen en güçlü güneş patlaması bile Dünya’ya çarpsa, alışılmadık noktalarda, atmosferde meydana gelen “kuzey ışıkları” adlı ışık gösterisi dışında neredeyse bundan hiç haberimiz olmuyor.

Ay ve Mars gibi dünyaların böyle bir koruması yok. Dünya güçlü manyetik alanı ve atmosferiyle tehlikeli kozmik parçacıkları bizim hassas vücutlarımızdan uzak tutuyor.

Delaware Üniversitesi’nde Fizik ve Astronomi doçenti olan ve Güneş’i araştıran Bennett Maruca “onlar olmadan büyük sorun yaşardık” diyor.

Dünya’nın koruyucu manyetik alanı

Ayaklarımızın yaklaşık 3 bin kilometre altında, çok sıcak bir metal top var.

Dünya’nın çekirdeği büyük bir kısmı erimiş demir ve nikelden oluşuyor, yani elektriği iletmek için ideal bir akışkan. Sürekli döndükçe, adeta elektrik jeneratörüne dönüşüyor, dev bir manyetik alan oluşturan elektrik akımları üretiyor. Aşağıdaki grafikte görebileceğiniz gibi, manyetik alan kutuplardan dışarı doğru kıvrılıyor, zararlı Güneş enerjisini güvenli bir uzaklıkta hapsediyor, hatta kimi durumlarda, enerji yüklü Güneş parçacıklarını da savuşturuyor.

Sonunda parçacıkların çoğu Dünya atmosferine çarpıp, manyetik alanları kutuplara doğru takip edip, izlemesine doyulmayan Kuzey Işıkları adını verdiğimiz şovu oluşturuyor.

Bu ışıkların müsebbibi ise Güneş’te gerçekleşen “taçküre kütle atımı” ya da TKA olayları. Güneş’ten püsküren devasa plazma, uzaya boşalır ve Dünya ile çarpıştıklarında jeomanyetik fırtınalar oluşur, bu da Dünya’nın manyetik alanında bozulmalara sebebiyet verir.

ABD Ulusal Okyanus ve Atmosfer Dairesi (NOAA) geçtiğimiz hafta yaşananları şöyle açıklıyor: “Geçtiğimiz hafta Güneş’te meydana gelen birden fazla TKA, Dünya çevresinde sıra dışı jeomanyetik fırtınaya yol açtı, kuzey ışıklarının nadiren göründüğü yerlerde bile bu ışıklar görülebildi. Güney yarıküre de fırtınadan kaynaklanan unutulmaz ışık şölenlerine şahit oldu.”

Dünya’nın koruyucu atmosferi

Gezegenimizin üst atmosferi de bizi zararlı güneş hareketliliklerinden koruyor, sadece TKA’lardan değil, ayrıca bitmek bilmeyen Güneş rüzgârları ve Güneş patlamalarından da.

“Gezegensel bir kurşun geçirmez yelek” diye vurguluyor Maruca.

Bulutlarımızın çok üzerinde, iyonosfer ve termosfer katmanları enerji yüklü parçacıkları ve X ışını ile UV ışınları gibi zararlı radyasyonu emiyor.
Bowling Green Eyalet Üniversitesi Fizik ve Astronomi Bölümü Başkanı Andrew Layden “buradaki doğal sistemler bizi çok iyi koruyor” diyor.

Uluslararası Uzay İsyasyonu’nda bulunan astronotlar (ve gelecek yıllarda Ay ve Mars üzerinde bulunacaklar da) bu doğal kalkanlara sahip değil, bu yüzden de UUİ fazladan korumalara sahip. Havayolu çalışanları ve yüksek irtifada görev yapanların da maruz kalma riski bulunduğu düşünülüyor ancak bu alanda araştırmalar sürüyor.

Teknolojimiz için tehlikeler

Güneşten 150 milyon kilometre uzaktaki evimizde, sıra dışı Güneş patlamaları bize fiziksel olarak zarar vermez. Ancak elektrik ve iletişim sistemlerimiz bu kadar şanslı değil. Maruca “tehdit altında olan biyolojik sistemlerimiz değil, teknolojimiz” diyor.

Bu ay yaşanan Güneş fırtınalarında, GPS uydu yönlendirme sistemlerine bağlı çalışan pek çok traktör devre dışı kaldı. 2003 yılında havayolları iletişim kesintilerinden kaçınmak için uçuş rotalarını değiştirmiş, bu da büyük maliyet yaratmıştı. 1989 yılındaki sıra dışı Güneş fırtınası, New Jersey’de yer alan Salem Nükleer Santrali’nde 10 milyon dolarlık bir transformatörü yakmıştı. Aynı TKA, Kanada Quebec’te yaşayan milyonları elektriksiz bırakmıştı. NASA astronomu Sten Odenwald şöyle yazmıştı: “13 Mart’ta, saat 02.44’ten hemen sonra Quebec’in elektrik şebekesinde bir zayıflık sebebiyle iki dakikadan kısa sürede tüm Quebec güç şebekesi elektriksiz kaldı. 12 saatlik kesinti sırasında milyonlarca kişi kendini karanlık ofislerde, yer altı tünellerinde, çalışmayan asansörlerde buldu.”

Alıntı
Erinç Eröz, Mashable Türkiye

Güneşte meydana gelen aşırı derecede güçlü bir patlamadan sonra oluşan güneş fırtınasının getirdiği partiküller, cumartesi günü erken saatlerde dünyanın manyetik alanına çarptı. Bu astronomik olay dünyanın kuzey yarım küresinde Aurora borealis denilen kuzey ışıklarıyla çarpıcı renk gösterileri yarattı.

İlgili bilim kuruluşları olayla ilgili olarak elektrik enerjisi dağıtımında veya iletişimde kesintiler sorunlar yaratabileceği uyarıları yapmışlar, acil durum tedbirleri önermişlerdi. Ancak beklenen sorunlara dair herhangi bir bildirim olmadı.

Son 19 yılın en güçlü jeomanyetik fırtınası olarak tanımlanan olay gücüne koşut olarak kuzey yarım kürede bu kez daha alt kesimlerde Aurora borealis izlenmesine yol açtı. Birleşik Krallık’ın yanısıra orta Avrupa hatta İspanya’da kuzey ışıklarını gözleyip fotoğraflayanlar oldu.

Kuzey ışıkları etkisinin hafta sonu boyunca ve gelecek hafta içinde devam edeceği bildiriliyor.

Güneş’te meydana gelen patlamaların etkisinin dünyaya ulaşması büyüklüklerine göre 4 ila 8 gün sürüyor.

Güneşteki irili ufaklı patlamalarla oluşan ve dünyaya yönelen jeomanyetik fırtınalardaki partiküller, radyoaktif içerikleri nedeniyle yok edici boyutta tehlike barındırıyorlar. Neyseki dünyanın manyetik alanı, bu fırtınaların yerküreyi teğet geçmesine neden oluyor. Güneş fırtınalarının dünyanın manyetik alanından sekip geçmesi Aurora borealis denilen kuzey ışıklarını oluşturuyor.

Güneş’te şiddetli patlama: Son 6 yılın en güçlü fırtınası Dünya’yı vuruyor

Dünya, son yılların en güçlü jeomanyetik fırtınasıyla sarsıldı. Özellikle Kuzey Amerika’yı etkileyen bu fırtına, Türkiye dahil olmak üzere kutup ışıklarının izlenmesine olanak tanıyabilir. Ulusal Okyanus ve Atmosfer İdaresi tarafından yapılan bildiriye göre, bu fırtınanın elektronik cihazlarda problemlere neden olma potansiyeli oldukça yüksek

Ulusal Okyanus ve Atmosfer Dairesi (NOAA), Güneş’te yaşanan patlama hakkında bir bildiri yayınladı. Bildiride, jeomanyetik fırtınanın elektronik araçlarda problemlere yol açabileceği uyarısında bulunuldu. GPS’lerde sıkıntı çıkabileceği eklendi. Bu tür fırtınalar genellikle Dünya’ya Güneş’ten gelen yüklü parçacıkların atmosferle etkileşime girmesi sonucu oluşur ve manyetik fırtınaları tetikleyebilir.

Fırtına Dünya’nın 20 katı büyüklüğünde bir lekeden geldi. Birkaç gün önce, Güneş’te meydana gelen bir alevlenme, doğrudan Dünya’ya doğru devasa bir parçacık akışına neden olmuştu.

BU DENLİ GÜÇLÜ FIRTINA BEKLENMİYORDU

Jeomanyetik fırtınaları takip eden bilim insanları, bu olayın ardından gezegeni bir Güneş fırtınasının vurabileceğini öngörmüştü. Ancak bu denli güçlü bir fırtınayla karşılaşılacağı tahmin edilemedi. Analizler, fırtınanın aslında son 6 yılın en güçlü örneği olduğunu gösteriyor.

Ayrıca Güneş’in Aralık 2019’da başlayan son evresinde üretilen en güçlü fırtına niteliğinde. Bu leke daha önce de saatte yaklaşık 2.1 milyon saat hızla hareket eden bir dizi Güneş fırtınası oluşturmuştu.

Güneş’te meydana gelen bir patlama ilk kez aynı anda Dünya, Ay ve Mars’ta tespit edildi. Patlamadaki enerjik parçacıkların Dünya’nın manyetik alanını aşacak kadar güçlü olduğu belirlendi. Bilim insanları, bu tür olayların gelecekteki insanlı uzay keşifleri için ciddi bir risk oluşturabileceğine dikkat çekerek, astronotlar için radyasyon hastalığı uyarısı yaptı.

Bir Güneş fırtınası aynı anda Dünya, Ay ve Mars’ı vurdu. Böylelikle ilk kez bir patlama üç gezegen yüzeyinde ölçüldü.

Uluslararası bir uzay aracı filosu, patlamayı tespit etti ve parçacıkların, gezegenimizi bu tür olaylardan koruyan Dünya’nın manyetik alanını aşacak kadar enerjik olduğunu buldu

Söz konusu Güneş fırtınası, gelecekteki insan keşifleri için ölümcül olabileceğinden bilim insanları arasında endişeye neden oldu.

Bununla brilikte, insanlık önümüzdeki on yıllar içinde Ay’a ve ardından Mars’a yolculuk yapmayı planlıyor.

Çin Bilim ve Teknoloji Üniversitesi tarafından yapılan çalışmanın yazarları, “Halen büyük bir engelle karşı karşıyayız; özellikle gelecekteki Ay ve Mars istasyonlarında uzun süreli kalışlarda mürettebatın sağlığı için önemli ve kaçınılmaz bir risk olan uzay radyasyonu riski. Özellikle, aşırı güneş patlamaları yoluyla üretilen tek tük güneş enerjik parçacıkları (SEP’ler), Ay veya Mars yüzeyindeki radyasyon seviyelerini potansiyel olarak tehlikeli değerlere yükseltebilir.” açıklamasını yaptı.

Diğer taraftan, Güneş fırtınası 28 Ekim 2021’de tespit edildi ancak bilim insanları bulgularını yakın zamanda yayınladı.

Güneş fırtınası Avrupa Uzay Ajansı’nın (ESA) ExoMars Trace Gas Orbiter (TGO), NASA’nın Curiosity Mars keşif aracı, Çin Ulusal Uzay İdaresi’nin (CNSA) Ay’a iniş aracı, NASA’nın Lunar Reconnaissance Orbiter (LRO) ve Alman Havacılık ve Uzay Merkezi’nin (DLR) Eu:CROPIS Dünya yörünge aracı tarafından kaydedildi.

Bilim insanları, olayın nadir görülen bir “yer seviyesinde güçlenme” örneği olduğunu, yani patlamada açığa çıkan parçacıkların Dünya’yı çevreleyen manyetik baloncuğu geçecek kadar enerjik olduğunu belirtti.

Aynı zamanda, bu durum 1940’larda kayıtlar başladığından beri gerçekleşen 73. yer seviyesi yükselmesi oldu. Ancak, ilk kez bir Güneş fırtınası üç gezegen yüzeyini aynı anda vurdu.  Araştırmacılar, Ay ve Mars, Dünya gibi bir “baloncuk” içinde korunmadığından, Güneşten gelen parçacıklar toprakla etkileşime girerek ikincil oluşumlar yaratabileceğini söyledi.

Ancak Mars’ın, düşük enerjili Güneş parçacıklarının çoğunu durduran ve yüksek enerjili olanları yavaşlatan ince bir atmosfere sahip olduğu belirtildi.

Öte yandan, ESA yaptığı açıklamada “radyasyonun emilim birimi olan 700 miligray üzerindeki bir radyasyon dozunun kemik iliğinin tahrip edilmesi yoluyla radyasyon hastalığına neden olabileceğini, bunun da enfeksiyon ve iç kanama gibi semptomlara yol açabileceğini” paylaştı. Buna göre, eğer bir astronot 10 gray’den fazla radyasyon alırsa, iki haftadan fazla hayatta kalma ihtimali son derece düşük oluyor.

Güneş’teki olayları araştıran bilim insanı Jingnan Guo, konuya ilişkin yaptığı açıklamada şu ifadeleri kullandı:

“Geçmişteki yer seviyesi artış olaylarına ilişkin hesaplamalarımız, radyasyondan korunma sağlanmadığı takdirde ortalama olarak her 5,5 yılda bir olayın Ay’daki güvenli doz seviyesini aşmış olabileceğini gösteriyor. Bu olayları anlamak, gelecekte Ay yüzeyine yapılacak mürettebatlı görevler için çok önemlidir.”