Araştırmacılar, hastalarda resmi olarak teşhis konmadan 15 yıl önce demans riskini tahmin edebilecek bir kan testine doğru büyük bir adım attı.

Bilim insanları Birleşik Krallık Biobank projesine kayıtlı 50 binden fazla sağlıklı gönüllüden toplanan kan örneklerinde bu duruma ilişkin biyolojik belirtiler keşfetmesiyle teste yönelik umutlar arttı.

Kan analizi, genel olarak demansın, özellikle de ileri yaşlarda Alzheimer hastalığının ve vasküler demansın başlangıcını öngören dört protein kalıbını belirledi.

Yaş, cinsiyet, eğitim ve genetik yatkınlık gibi daha geleneksel risk faktörleriyle birleştirildiğinde protein profilleri, araştırmacıların insanlara klinik olarak demans teşhisi konmasından yaklaşık 15 yıl önce hastalığı yüzde 90 civarında bir doğruluk oranıyla tahmin etmelerine olanak tanıdı.

Warwick Üniversitesi ve Fudan Üniversitesi’nde görev yapan Prof Jianfeng Feng “Bunu İngiltere’de hastanelerde kullanılabilecek bir tarama kiti olarak geliştirmeyi umuyoruz” dedi.

Son çalışma için, 2006 ile 2010 yılları arasında demans hastası olmayan 52 bin 645 İngiliz yetişkinden kan örnekleri toplandı, donduruldu ve 10 ila 15 yıl sonra analiz edildi.

Bin 400’den fazla katılımcının demans hastalığına yakalandığı belirlendi.

Araştırmacılar yapay zekayı kullanarak yaklaşık bin 500 kan proteini ile yıllar sonra gelişen demans arasındaki bağlantıları aradı.

Nature Aging dergisinde yayınlanan makale, Gfap, Nefl, Gdf15 ve Ltbp2 adlı dört proteinin tüm nedenlere bağlı demans, Alzheimer hastalığı veya vasküler demans gelişen kişilerde alışılmadık seviyelerde mevcut olduğunu vurguluyor.

Çalışmaya göre beyindeki iltihaplanma, astrosit adı verilen hücrelerin Alzheimer için bilinen bir biyobelirteç olan Gfap’i aşırı üretmesini tetikleyebiliyor.

Yüksek Gfap’li kişilerde demans gelişme olasılığı, düşük Gfap’li kişilere göre iki kat daha fazla olduğu tespit edildi.

Başka bir kan proteini olan Nefl, sinir lifi hasarıyla bağlantılıyken, beyindeki kan damarlarının hasar görmesi sonrasında normalden yüksek Gdf15 ortaya çıkabiliyor.

Bilim adamları, artan Gfap ve Ltbp2 seviyelerinin diğer beyin hastalıklarından ziyade demans için oldukça spesifik olduğunu ve değişikliklerin insanlara demans tanısı konmasından en az 10 yıl önce meydana geldiğini buldu.

Dünya çapında 55 milyondan fazla insan demansla yaşıyor ve bu sayının 2030 yılına kadar 78 milyona ulaşması bekleniyor.

Tüm demans hastalığının yaklaşık yüzde 70’i Alzheimer hastalığından kaynaklanırken, kan damarı hasarının neden olduğu vasküler demans  ise vakaların yüzde 20’sini oluşturuyor.

Japonya’daki bilim insanları  , herhangi bir türden bir köpeğe sahip olmanın demans hastalığına yakalanma riskini, köpeği olmayan insanlarla karşılaştırıldığında yüzde 40 azalttığını buldu.

Bir köpeğe sahip olmanın evden çıkma olasılığını artırdığını, bunun da diğer insanlarla daha fazla etkileşime yol açtığını ve bunun sonucunda beyni çalıştırdığını söylüyorlar.

Bunun, dünya çapında 55 milyondan fazla insanı etkileyen zayıflatıcı durumun gelişimi üzerinde ‘baskılayıcı bir etkisi’ vardır.

Önceki araştırmalar ayrıca yaşlı yetişkinler arasında köpek sahipliğinin, kırılganlık, sakatlık ve herhangi bir nedene bağlı ölüm üzerinde koruyucu bir etkiye sahip olduğunu öne sürüyo

Yeni çalışma, köpek sahibi olmanın demansa karşı koruduğunu gösteren ilk çalışma olduğunu söyleyen Japonya’daki Tokyo Metropolitan Gerontoloji Enstitüsü’ndeki araştırmacılar tarafından yürütüldü.

Makalelerinde, ‘Egzersiz alışkanlığı olan ve sosyal izolasyonu olmayan köpek sahiplerinin demans hastalığına yakalanma riski önemli ölçüde daha düşüktü’ diyorlar.

‘Köpek bakımı, Kovid-19 salgını sırasında yaşananlar gibi etkileşimlerdeki kısıtlamalara rağmen, egzersiz alışkanlığına sahip olmak da dahil olmak üzere fiziksel aktivitenin sürdürülmesine ve sosyal katılıma katkıda bulunabilir.’

Araştırmacılar, Birleşik Krallık’ta 40 yaş üstü yaklaşık 60.300 kişiye bir günde yedikleri yiyeceklerin neler olduğu sorulduğunda onları inceledi.

Cevapları, İtalya ve İspanya gibi ülkelerde popüler olan, meyve ve sebze, baklagiller ve makul miktarda şarap içeren sağlıklı Akdeniz diyetine benzerlikleri açısından derecelendirildi  .

Bu tür yiyeceklerden en yüksek puanı alanların, diyete en az uyum gösterenlere kıyasla demans geliştirme olasılığı yüzde 23 daha azdı.

Akdeniz tarzı beslenmenin, vücutta ve beyinde demansla bağlantılı iltihaplanmayı azalttığına inanılıyor.

Belfast Queen’s Üniversitesi’nden çalışmanın ortak yazarlarından Dr. Claire McEvoy şunları söyledi: ‘Çoğu insan, sağlıklı bir diyet ve yaşam tarzı sürdürmenin yaşlanma sırasında hafızayı ve düşünme yeteneklerini koruyabileceğinin farkında değil.

‘Bu önemli çalışma, daha fazla sebze, meyve, balık ve zeytinyağı yemenin ve daha az işlenmiş gıda, şekerli gıda ve kırmızı et yemenin, Birleşik Krallık nüfusumuzda gelecekte demans riskini azaltmaya yardımcı olabileceğini gösteriyor.’

Önceki çalışmalar, Akdeniz diyetinin demans riskini azaltıp azaltmadığına dair karışık sonuçlar göstermişti.

Ancak bu, ortalama dokuz yıl boyunca sağlık durumları takip edildiğinde bu durum tanısı konan 882 kişiyi kapsayan, gerçekleştirilen en büyük çalışmalardan biri.

Çalışmadaki her kişi, olağan diyetleri hakkında bir fikir vermek için, önceki 24 saat içinde ne yediklerine ilişkin farklı zamanlarda bir ila beş anket doldurdu.

200’den fazla yiyecek ve 32 içeceğin yanı sıra yedikleri porsiyonlardan oluşan listeden yaptıkları seçimlere, Akdeniz diyetine ne kadar yakın olduklarına ilişkin 13 üzerinden bir puan verildi.

Puanlanan 13 kategori arasında deniz ürünleri, baklagiller ve sert kabuklu yemişler yer alıyor; kırmızı et ve şekerli içecekler gibi belirli öğeleri çok fazla yemezlerse insanlar daha yüksek puan alıyor.

Bu puanlama sistemi altında, Akdeniz diyetine düşük, orta ve yüksek bağlılık olmak üzere üç gruba ayrıldılar.

En yüksek kategoridekilerin demans geliştirme olasılığı, en düşük puana sahip grupla karşılaştırıldığında yüzde 23 daha azdı.

400 gram sebze için bir puan almak gibi, insanların yalnızca her Akdeniz yemeğinden belirli bir miktara ulaştıklarında puan aldıkları iki biraz farklı puanlama sisteminde, demans riskinin daha düşük olduğu da görüldü.

Bu, Akdeniz diyetinde en yüksek puanı alan grup için en düşük puan alan grupla karşılaştırıldığında yüzde 14 daha düşük bir riskti.