2018 yazında, henüz 15 yaşındaki Greta Thunberg İsveç Parlamentosu’nun önüne oturup “İklim İçin Okul Grevi” yazılı pankartını açtı. Bu sessiz oturma eylemi, kısa sürede Fridays for Future — yani Gelecek için Cumalar— adıyla dünya çapında milyonlarca genci harekete geçiren bir akıma dönüştü.

Böylece iklim krizinin en tanınan yüzlerinden biri hâline gelen Greta, yetişkinlere aslında çok basit bir gerçeği hatırlatıyordu: Çocuklarının geleceği, kâr uğruna göz göre göre tüketiliyor.

Greta’nın bu keskin ve tavizsiz dili tesadüf değil. Otizm spektrumunda olduğunu önce ailesi açıkladı, ardından kendisi bunu açıkça sahiplenerek bir zayıflık değil, dünyayı farklı ve daha net görebilme biçimi olarak tanımladı. Belki de bu yüzden, çoğumuzun görmezden gelmeyi başardığı gerçeği o bu kadar doğrudan söyleyebildi.

–Greta Ne yaptı?-

Sadece konuşmadı, kendi hayatını da bir tür protestoya dönüştürdü: vegan beslenmeyi benimsedi, tüketimini azalttı ve uçmayı reddetti; çünkü uçakların yol açtığı karbon salımına dikkat çekmek istiyordu. Bunun yerine çevreye zarar vermeyen bir yelkenliyle Atlantik’i geçerek bir BM iklim zirvesine katıldı. Orada dünya liderlerine, “Boş sözlerinizle hayallerimi ve çocukluğumu çaldınız, buna nasıl cüret edersiniz?” diye seslendi. Öfkesinin nedeni, bilimsel uyarılara rağmen iklim krizine karşı hâlâ yeterli adım atılmamasıydı.

Bu çıkış, medyada “Greta etkisi” diye anılan bir dalga yarattı: Bir süre için iklim krizi, siyasetten ekonomiye, günlük tercihlerden tüketim alışkanlıklarına kadar kamuoyunun ve tartışmaların merkezine yerleşti.

–Greta Şimdi Ne Yapıyor?-

İklim aktivisti olarak tanınan Greta, son yıllarda sesini savaşlara, insan hakları ihlallerine ve küresel adalet konularına da yöneltti. Gazze’ye insani yardım götürmek isteyen bir filoya katıldı; tekne İsrail donanması tarafından durduruldu, Greta ve diğer aktivistler gözaltına alındı ve ardından sınır dışı edildi.

Savaşlar ve siyasi krizler gündemi kaplarken, iklim krizi arka plana itiliyor. Ukrayna, Gazze, İran, Lübnan… Manşetler değişiyor, fakat dünya ısınmaya devam ediyor.

Oysa iklim krizi iş birliği ister; savaş ise düşman üretir. Biri bize aynı gezegeni paylaştığımızı hatırlatır, diğeri bizi bölerek taraf seçmeye zorlar. Ve biz bu gürültünün içinde yönümüzü kaybederken, asıl tehdit sessizce büyümeye devam eder.

–Kendi Sonumuzu Kendimiz Mi Hazırlıyoruz?-

Bazen yaşananlar bilim kurgu gibi geliyor; ama uzaylıların ya da uçan arabaların olduğu türden değil, daha karanlık ve insanın kendi eylemleriyle ilgili olan türden.

Cormac McCarthy’nin Pulitzer ödüllü romanı Yol , kıyamet sonrası harap olmuş bir Amerika’yı anlatır. Nedeni açıklanmayan büyük bir felaket, medeniyeti yıkmış, şehirleri ve kasabaları boşaltmış, doğayı tahrip etmiş ve gökyüzünü külle kaplamıştır. Baba ve oğlu, yiyecek, su ve güvenli bir sığınak arayarak tehlikelerle dolu yolları yürür; hayatta kalmak, geriye kalan tek amaçtır.

Baracak Obama’nın 2020’deki favori romanlarından olan Kim Stanley Robinson’ın Gelecek Bakanlığı ise iklim krizine karşı uluslararası düzeyde harekete geçmeyi konu alır. Hikâye, binlerce insanın ölümüne yol açan yıkıcı bir sıcak hava dalgasıyla başlar; ardından süregelen siyasal baskı ve toplumsal hareketler sayesinde insanlık krizi nihayet ciddiye almaya başlar. Kurgu olsa da mesaj nettir: Çoğu zaman harekete geçmek için felaketin kapımıza dayanmasını bekleriz.

İki roman, insanlığa iki farklı uyarıda bulunuyor: biri felaket sonrası tükenişin sessiz çığlığını haykırıyor; diğeri geç kalmış bir uyanışın hikâyesini anlatıyor. Bugün ise bu uyarıları dikkate almak yerine, ardı ardına gelen savaşlar ve siyasi krizler dikkatimizi çalıyor. Her biri, iklim kriziyle mücadeleye odaklanması gereken enerjiyi ve kaynakları tüketiyor.

–Yüzleşmek İstemediğimiz Bir Soru-

Birden fazla acil duruma gerçekten odaklanabilir miyiz? Yoksa bir tür olarak, en gürültülü patlamaya bakarken ayaklarımızın altındaki yavaş yangını görmezden gelme gibi ölümcül bir alışkanlığımız mı var?

Kesin bir cevabım yok. Ama Greta Atlantik’i geçtiğinde verdiği mesaj açıktı: Hâlâ zaman var—ama ancak birlikte hareket edersek. Bugün ise savaşların arttığını izlerken, sanki başka bir yolu seçmiş gibiyiz: çatışmaların bizi tüketmesine izin verdiğimiz, uğruna savaştığımız şeyi kurtaracak gücü yavaş yavaş kaybettiğimiz yolu…

Bilim kurgunun kâbusu belki de çoktan başladı. Ne uzaylılar var ne robotlar; sahnedeki tek tehlike, kendi çatışmalarıyla meşgul olduğu için iklimi ve geleceği görmezden gelen insanlık. Termometreye bakmayı unuttuk—ama o hâlâ yükseliyor. Dünya ise sessizce, geri dönülmesi giderek zorlaşan bir hızla ısınmaya devam ediyor.

Derya ULUSOY

Filmlerinde size ne hissetmeniz gerektiğini söyleyen duygusal müzikler yoktur. Kahramanlar yoktur. Tatmin edici sonlar yoktur. Sadece sıra dışı bir karanlıkla yüzleşen sıradan insanların uzun ve sessiz sahneleri vardır.

Haneke’nin anlatmak istediği şey basit ama ürkütücüdür:
Medeniyet ince bir buz tabakasıdır. Ve düşündüğümüzden çok daha hızlı çatlar.

Kurtlar Zamanı’nda Ne Olur?

2003’te Haneke, Kurtlar Zamanı adlı filmi yaptı.

Film şöyle başlar: Bir aile arabayla şehirden uzaklaşır. Anne, baba ve iki çocuk. Kötü bir şey olmuştur ama ne olduğunu asla öğrenemeyiz. Radyo sessizdir, haber yoktur. Sadece kırsaldaki evlerine giderler; orada güvende olacaklarını umut ederler.

Eve vardıklarında içeride silahlı yabancılar vardır. Baba konuşmaya çalışır. Ama yabancılar onu oracıkta öldürür. Anne ve çocuklar artık yalnızdır.

Yürürler. Terk edilmiş çiftliklerin, yanmış hayvan cesetlerinin yanından geçerler. Su istemek için bir kapıyı çalarlar; kapı yüzlerine kapanır.

Sonunda bir tren istasyonuna ulaşırlar. Orada başka hayatta kalanlarla birlikte gelmeyecek bir treni beklerler.

Völuspá’nın Kehaneti

Film felaketin nedenini açıklamaz. Savaş mı, salgın mı, başka bir şey mi? Bunun önemi yoktur.

Önemli olan şudur: Düzen çökmüştür. Ve insanlar korku ve kıtlık içinde birbirlerine nasıl davranacaklarını yeniden öğrenmek zorundadır.

Filmin adı, Eski Nors şiiri Völuspá’ya gönderme yapar. Oradaki “kurtların zamanı”, İskandinav mitolojisindeki kıyamet olan Ragnarök’ten önceki kaos dönemidir.

Medeniyetin çöktüğü böyle bir dünyada insan insanın kurdu olur.

Haneke’nin seyirciye asıl sorusu burada ortaya çıkar:
Böyle bir dünyada sen ne olursun? Kurt mu, yoksa hâlâ bir yabancıyla suyunu paylaşan insan mı?

Pedro Sánchez Ne Dedi?

Şimdi Mart 2026’ya gelelim.

Amerika Birleşik Devletleri ve İsrail İran’la savaş halinde. Bombalar düşüyor, gerilim hızla tırmanıyor.

İspanya Başbakanı Pedro Sánchez kameraların karşısına çıkıp net bir şey söylüyor: Bu savaş büyük bir hatadır. Uluslararası hukukun dışında yürütülmektedir ve bedelini herkes ödeyecektir.

Donald Trump’ın İspanya’yla ticareti kesme tehdidine rağmen Sánchez geri adım atmıyor. Halkına korkmamalarını söylüyor. Tehditlerin İspanya’nın tutumunu değiştirmeyeceğini açıkça ilan ediyor.

Mesajı basit: Dünyaya zarar verecek bir şeye ortak olmayacağız.

2003’teki Irak Savaşını hatırlatıyor. Şiddetin dünyaya yalnızca daha fazla terör ve istikrarsızlık getirdiğini söylüyor. Tutumunu iki kelimeyle özetliyor: Savaşa hayır.

Filmde tren istasyonunda insanlar da benzer bir sınavla karşı karşıyadır. Ya birbirlerini parçalayacaklar ya da insan kalmaya çalışacaklar.

Sánchez kendi seçimini yapıyor. Kurt olmayı reddediyor.

İranlı Muhaliflerin Umudu

İranlılar 1979’daki devrimden beri dini liderin en yüksek otorite olduğu bir sistem altında yaşıyor.

Muhalefet yıllardır sert biçimde bastırılıyor. İnsan hakları örgütleri keyfî tutuklamaları, siyasi mahkûmları ve işkence iddialarını sık sık gündeme getiriyor.

2009’daki Yeşil Hareket tartışmalı seçim sonuçlarına karşı milyonların katıldığı protestolarla ortaya çıktı ve sert şekilde bastırıldı.

2022’de ise Mahsa Jina Amini’nin ahlak polisi tarafından gözaltına alındıktan sonra hayatını kaybetmesi yeni bir protesto dalgasını tetikledi. “Kadın, Yaşam, Özgürlük” sloganıyla yayılan gösterilerde kadınlar başörtülerini çıkardı, saçlarını kesti ve siyasi değişim talep etti.

İnsan hakları örgütlerine göre güvenlik güçlerinin müdahalesinde yüzlerce kişi hayatını kaybetti, binlerce kişi tutuklandı.

Bu yüzden bugün bazı İranlı muhalifler devam eden savaşı rejimi zayıflatabilecek bir güç olarak görüyor.

Ama savaşın bir başka yüzü daha var.

Bombalar Aslında Neyi Vuruyor?

Savaş başladığında hedefin rejim olduğu söylenir: askerî tesisler, komuta merkezleri, Devrim Muhafızları.

Ama bombalar yere düştüğünde gerçek çoğu zaman farklıdır.

Savaşın ilk haftasında İran’da bir kız okulu vuruldu. 168 öğrenci öldü. Asker değillerdi. Rejim görevlisi değillerdi. Sadece çocuklardı.

Anne babalarına ne söyleyeceksiniz? Bombaların özgürlük için olduğunu mu? Buna “tali hasar” mı diyeceksiniz?

Belki bazı İranlılar dışarıdan gelen gücü bir kurtarıcı gibi görüyordur. Ama okulunun enkazında yatan on iki yaşındaki bir kız çocuğu ne görür?

Bir kurtarıcı mı?

Yoksa Haneke’nin gösterdiği şeyi mi:
Hiç uyarı vermeden gelen kurdu.

Haneke’nin dünyası tam da budur: Kendi yaratmadıkları bir felaketin ortasında kalan sıradan insanlar.

İran’da bugün yaşanan da buna benziyor. Rejim acımasız olabilir. Ama bombalar yalnızca rejimin üzerine düşmez. Mahallelere düşer. Pazarlara düşer. Okullara düşer.

Ve sonunda en ağır bedeli yine sıradan insanlar öder.

Böyle zamanlarda insanlar yalnızca hayatta kalmaya çalışmaz. Aynı zamanda başlarına geleni anlamlandırmaya çalışırlar.

İran’da bu arayışın yolu çoğu zaman siyasetten değil, şiirden geçer.

Fal-ı Hâfız

İşte tam bu noktada yüzyıllardır yaşayan bir gelenek devreye girer.

İranlılar önemli bir kararın eşiğinde Fal-ı Hâfız yapar. 14. yüzyıl şairi Hâfız-ı Şirazi’nin Divan’ı açılır; rastgele çıkan dizelerde bir işaret aranır.

Şimdi bombalar altındaki İran’da insanların Hâfız’a ne sorduğunu düşünün:

“Bu savaş bitecek mi?”
“Çocuklarım güvende olacak mı?”
“Bir gün özgür olacak mıyız?”

Ve belki de en çok şu soru:

“Gelen kurtarıcı mı, yoksa başka bir kurt mu?”

Hâfız’ın Sesi: İki Kurt Arasında Bir Halk

İranlılar için Hâfız’ın sesi bugün hâlâ güçlüdür. Çünkü o, dünyanın geçiciliğini hatırlatan bir sestir.

“Bu konakta beş günlük bir mühletin var” derken insanı iktidarın büyüsüne kapılmamaya çağırır.
“Dostlara mürüvvet, düşmanlarla geçim” derken en sert zamanlarda bile insan kalmanın yolunu gösterir.

Ve belki de en önemlisi, kurtuluşu merhamette bulur:
“Ebedî kurtuluş, kimseyi incitmemededir.”

İran bugün iki kurdun arasında kalmış durumda.
Biri içeriden geliyor; baskıyla, hapishaneyle ve korkuyla hükmediyor.
Diğeri dışarıdan geliyor; bomba yağdırıyor, çocuk öldürüyor ve buna özgürlük diyor.

Hâfız’ın şiiri ise bütün bunların ortasında üçüncü bir şeyi hatırlatıyor:

Karanlık kaçınılmaz olabilir.
Ama insanın nasıl davranacağı hâlâ bir seçimdir.

Belki de İran’ın asıl sorusu budur.

Sadece kim kazanacak sorusu değil.

Daha zor bir soru:

Bu enkazın altından hangi ahlak sağ çıkacak?

Kurtların ahlakı mı,
yoksa insan kalmayı başaranların mı?

Derya ULUSOY

İş yerinde masanızda çalışırken bir iş arkadaşınız yanınıza geliyor. Sizi süzdükten sonra soruyor: “Şu zayıflama iğnelerinden kullansana, üç beden incelirsin.”

Büyük bedenlerde yaşayan pek çok insan için bu sıradan bir gün. İyi niyetle söylendiği iddia edilen ama sınırı aşan bir yorum. Kendine ait olmayan bir beden hakkında konuşmayı doğal görmek.

Garip bir dönemdeyiz. Bir yandan kiloya dayalı yargılama hâlâ en yaygın ayrımcılık biçimlerinden biri. Öte yandan, bu yargıdan kurtuluş yolu gibi sunulan yeni ilaçlar hızla yayılıyor: Halk arasında zayıflama iğnesi olarak bilinen ilaçlar.

Bu da şu soruyu getiriyor: Mucizevi bir ilaç varsa, toplumun kilolu bedenlere yönelik eleştirileri haklı mı sayılır?

“Üzülüyorum” Derken Sınırı Aşmak

Kilo üzerinden yapılan yorumların ne kadar incitici olabileceğini anlamak için bir annenin yaşadığı tereddüte bakalım.

Geçtiğimiz günlerde bir tavsiye köşesine 55 yaşındaki Philippa isimli bir annenin yazdığı mektubu okudum. Yetişkin kızının son dönemde kilo aldığını fark etmişti. Kızı, lisansüstü eğitim stresiyle mücadele ederken bir yandan da yeni bir şehirde hayat kuruyordu. Philippa içten içe “Onun annesiyim, onu aldığı kilolar konusunda uyarmalıyım” diye düşünüyor ama doğru kelimeleri bulamıyordu. Mektubunda tek bir soru vardı:

“Yetişkin kızıma kilosu hakkında bir şey söylemenin doğru zamanı var mı?”

Köşe yazarının anneye yanıtı netti:

“Asla. Doğru zaman diye bir şey yok.”

Yazara göre ebeveynler genellikle işleri ters yapıyor. Küçük çocukları uyarmaktan çekinirken yetişkin çocuklarına tavsiye yağdırıyorlar. Oysa bir şey öğretmenin zamanı, sözlerin iz bıraktığı çocukluk yıllarıdır. Yetişkinlikte dünya zaten bize yeterince geri bildirim verir. İyileştirebileceğimiz ne varsa az çok biliriz, etrafımızdakiler de söyler zaten.

Yazarın anneye önerisi şuydu: Kızının hayatını sor, işini sor, son zamanlarda eğlenceli bir şey yapıp yapmadığını sor. Ama sakın onun kişisel tartısı olmaya kalkışma. Kilosuyla ilgili konuşmak isterse, hemen tavsiyeye boğma. Sadece ona inandığını söyle, kilo vermeye kendisi karar verdiğinde başaracağını hissettir.

Aynı yazıya gelen bir okur yorumuysa bambaşkaydı:

“Kesinlikle katılmıyorum. Babam bana nazikçe şişman olduğumu söyledi ve zayıflama iğnesi kullanmamı önerdi. 10 kilo verdim, ona minnettarım.”

İşte çelişki burada: Biri “asla karışma” derken diğeri “iyi ki söylemiş” diyor. Kilo özel bir mesele mi, yoksa herkesin yorum yapabileceği bir konu mu?

Okurun minnettarlığı, yorumun bir çözüm önerisiyle gelmesinden kaynaklanıyor. Babası ona sadece “şişmansın” dememiş, bir kapı aralamış. O kapı da bizi meşhur iğneye götürüyor.

Zayıflama İğnesi Nedir?

Ozempic, Wegovy, Mounjaro… Bu isimleri artık her yerde duyuyoruz. Halk arasında zayıflama iğnesi diye bilinen bu ilaçlar aslında diyabet hastaları için geliştirildi. Çalışma mantıkları basit: Bağırsaklardaki tokluk hormonunu taklit edip beyne “doydun” sinyali gönderiyorlar. Böylece daha az yiyor ve kilo veriyorsun. İğne versiyonlarının yan etkilerini azaltmak için hap şeklinde olanları da yurtdışında piyasaya çıkmaya başladı.

Oprah Winfrey gibi ünlülerin bu ilaçlarla zayıfladıklarını açıkça paylaşması, onları popülerleştirmekte etkili oldu.

Üstelik etkileri sadece kilo kaybıyla sınırlı değil. Beynin ödül sistemini etkiledikleri için alkol ve uyuşturucu bağımlılığı tedavisinde de umut vaat ediyorlar.

Göz Ardı Edilemeyecek Gerçekler

Ama ilaçların parlak tarafı kadar karanlık gerçekleri de var:

Bir: Bu ilaçlar uzun vadeli çözüm değil. Bırakınca açlık hissi geri dönüyor, kilolar geri alınıyor. Uzun süreli veya ömür boyu kullanım durumunda tüm yan etkileri henüz bilinmiyor.

İki: Yan etkiler hafife alınacak gibi değil. Mide bulantısı, kusma, meşhur “Ozempic geğirmesi” en hafifleri. Hızlı kilo kaybı safra kesesi sorunlarına ve pankreas iltihabına yol açabiliyor. Avrupa İlaç Ajansı, körlüğe neden olabilecek nadir bir göz hastalığı riski konusunda da uyardı.

Bir de son dönemde sıkça konuşulan “Ozempic yüzü” fenomeni var . Hızlı kilo kaybıyla birlikte yüzdeki yağ dokusu da eriyor; avurt kemikleri çöküyor, gözler daha oyuk görünüyor, cilt sarkıyor ve kişi olduğundan daha yaşlı gösteriyor . Özellikle Hollywood’da bu durumun örnekleri çok: Katy Perry’nin incelen yüz hatları, Sharon Osbourne’un zayıflama iğnelerini fazla kullanarak “çok ileri gittiğini” itiraf etmesi, Robbie Williams’ın hızla değişen görüntüsü sürekli konuşuluyor .

Üç: İnternette sahte ilaç satışları arttı. Reçetesiz, denetimsiz, içinde ne olduğu belli olmayan ürünler halk sağlığı için ciddi tehlike oluşturuyor.

Dört: Tıbben obezite tanısı almayan, sadece birkaç kilo fazlası olan kişiler de bu ilaçlara yöneliyor. Oysa bu ilaçlar doktor kontrolünde, belirli bir kilo eşiğini aşan hastalar için öneriliyor. Buna rağmen birçok kişi internetten reçetesiz sipariş vererek ne olduğu belirsiz tozlar, yanlış dozda iğneler satın alıyorlar. Yani insanlar zayıflama umuduyla farkında olmadan sağlıklarını daha büyük riske atıyor.

Sessiz Bir Toplumsal Değişim

Baştaki iş arkadaşının önerisine dönelim: “Zayıflama iğnesi kullansana”. Bu öneri, farkında olmadan şu mesajı taşır: Artık “mucizevi” bir çözüm varken hâlâ kilolu olmak senin seçimin mi?

Oysa obezite bugün tıpta kronik bir hastalık olarak kabul ediliyor. Diyabet ya da tansiyon gibi. Yani mesele yalnızca “irade” değil. Bu yüzden kilo vermeye yardımcı ilaçlar da bir tedavi seçeneği olarak görülüyor.

Fakat toplum henüz aynı noktada değil. Bilim “hastalık” derken, gündelik dil hâlâ “kendini tut”, “biraz dikkat et” demeye devam ediyor. Bu yüzden “İğneyi denesene” cümlesi çoğu zaman bir öneri gibi değil, örtük bir eleştiri gibi duyuluyor.

Asıl sorun ilacın varlığı değil. Asıl sorun şu çelişki: Bir şeyi hem hastalık kabul edip hem de o hastalığı yaşayanı yargılamak. Eğer obezite bir hastalıksa, tedavisi konuşulabilir. Ama o bedeni taşıyan insan sorguya çekilemez.

Aksi halde “çözüm” dediğimiz şey, fark etmeden yeni bir baskıya dönüşür.

Yargısız Bir Sonuç

Peki tüm bunlar bizi nereye götürüyor? Daha fazla anlayışa ve gerçek bir empatiye.

Zayıflama iğnesi kullanan biri için şunu unutmayalım: Bu sihirli değnek değil, yan etkileri olan ve uzun vadeli sonuçları belirsiz bir tedavi.

Kullanamayan ya da kullanmak istemeyen biri içinse şunu hatırlayalım: Beden kamusal tartışma konusu değildir. Kilosu ne olursa olsun, bir insanın bedeni üzerinde söz söylemek kimsenin hakkı değildir. Obezite bir hastalık olabilir ama bu, o kişinin tedavi olup olmaması gerektiğine dair başkalarının yorum yapmasını meşru kılmaz. Kaldı ki her kilolu birey obez değildir ve kilo durumu; sağlık, maddi imkanlar, genetik ya da bambaşka nedenlerle ilgili olabilir. Bunu sorgulamak kimsenin haddi değil.

Peki ya geri kalanımız? Belki de başkalarının bedeni hakkında istenmeyen yorumlar yapmayı bırakmanın zamanı gelmiştir. Kızıyla konuşmak isteyen annenin tereddüdü çok anlamlıydı. Çünkü mesele bir şey söyleyip söyleyememek değil; söylemeye hakkımız olup olmadığı.

Bir dahaki sefere arkadaşımıza “Şu iğneyi denedin mi?” diye sormak yerine, gerçekten merak ederek soralım:

“Sen iyi misin? Gerçekten nasılsın?”

Ve cevabı yargılamadan dinleyelim. Çünkü belki de asıl mucize, birbirimizi yargılamadan, olduğu gibi kabul edebilmekte saklıdır.

Derya ULUSOY

Peki sonra ne oldu?

İşte Punch olayının kalbinde yatan asıl soru bu. “Maymuna ne oldu?” değil—onun hikâyesini biliyoruz artık. İyi durumda, sürüye uyum sağlıyor, diğer maymunlar onu tımar ediyor.

Asıl soru bizimle ilgili. Hiç tanışmayacağımız, muhtemelen hiç ziyaret etmeyeceğimiz Japonya’daki bir hayvanat bahçesinde yaşayan bir canlı için bu kadar çok insanın bu kadar yoğun duygular hissetmesi ne anlama geliyor?

Schopenhauer ve Dijital Çağda Merhamet

Filozof Arthur Schopenhauer der ki: Merhamet, yani bir başkasının acısını gerçekten hissetmek, tüm ahlakın temelidir. Ama ona göre gerçek merhamet, karşımızdakinin varlığını gerektirir. Onun gözlerinin içine bakmayı, yaşadıklarının en az bizimkiler kadar önemli olduğunu kabul etmeyi gerektirir.

Dijital merhamet ise bambaşka bir şey.

Ekranlar aracılığıyla gerçekleşir. Hangi videoları göreceğimizi belirleyen algoritmaların elinden geçer. Duygusal etkiyi artırmak için kurgulanmış otuz saniyelik klipler halinde karşımıza çıkar. Bu, duygularımızın sahte olduğu anlamına gelmez. Ama onları farklı bir türe dönüştürür.

“Estetik Empati”: Gerçek Duygu, Temsili Acı

Punch’a verilen tepkiye “estetik empati” diyebiliriz. Bir varlığa değil, onun temsiline tepki verdik. Gerçek duygular hissettik ama bu duygular, özenle seçilip dolaşıma sokulmuş görüntüler tarafından tetiklendi.

Antik Yunan filozofu Aristoteles bu durumu anlamıştı. Ona göre, tragedyanın yani sahnedeki dramatik hikayelerin bizi bu kadar derinden etkilemesinin sebebi onların gerçek olmadığını bilmemizdir. Sahnedeki acıyla aramızdaki mesafe, “katharsis” dediği duygusal arınmayı mümkün kılar.

Punch elbette gerçekti. Ama karşılaştığımız Punch—ağlayan emojili Punch, etiketli Punch, mizah konusu olan Punch—aynı zamanda kendi kendimize anlattığımız bir hikâyenin kahramanıydı.

Hikâyenin Gücü Nereden Geliyor?

Peki bu hikâye neden bu kadar çok kişiye dokundu? Çünkü son derece basitti:

Yapayalnız küçük bir varlık teselli arıyor. Karşılık veremeyen ama yine de sevilen bir oyuncağı var. Önce reddeden bir topluluğun zamanla onu kabullenmesi hikâyesi var.

Bunlar karmaşık anlatılar değil, arketipler. Neredeyse herkesin yaşadığı deneyimlere sesleniyorlar: yalnızlık, bağ kurma isteği, ısrarın ve azmin sonunda işe yarayacağı umudu.

Punch Bir Sanat Eserine Dönüştüğünde

Filozof Susanne K. Langer’ın çok güzel bir fikri var bu konuda. Ona göre sanat, insan duygularını görünür kılar. İçimizdeki dağınık ve karmaşık hisleri alır, onlara biçim verir; böylece onlara bakabilir, onları anlayabilir ve paylaşabiliriz.

Punch işte böyle bir şeye dönüştü. Viral medyanın tuhaf simyasıyla gerçek bir maymun, yaşayan bir sembol haline geldi. Milyonların kendi yalnızlıklarını, kendi teselli arayışlarını, bir gün kabul göreceklerine dair umutlarını gördükleri bir ayna oldu.

Maymunun kendisi maymun olarak kaldı tabii: Yedi, uyudu, makak olmayı öğrendi. Ama Punch fikri —hayran çizimlerindeki, sosyal medya şakalarındaki, sarıldığı oyuncağın üreticisi IKEA reklamlarındaki Punch— başka bir şeye dönüştü: Dijital çağın kendine bakma biçimine.

Paradoks: Yakın Hissedip Uzaktan Kalmak

İşte paradoks da burada: Milyonların Punch’ı önemsemesini mümkün kılan ekranlar, onu etkili bir şekilde önemsemeyi de zorlaştırdı.

Derinden hissettik ama uzaktan hissettik. Sevgimizi haykırdık ama gerçek bir yardımda bulunamadık. Ağladık ama sonra bir sonraki içeriğe kaydık.

Bu, hissettiklerimizin değersiz olduğu anlamına gelmez. Sadece ne oldukları ve ne olmadıkları konusunda dürüst olmamız gerektiğini gösterir.

Azmin Öğrettikleri – Yavaşlığın Erdemi

Tüm bu süreç boyunca hayvanat bahçesindeki bakıcılar anlatıyı nazikçe düzeltmeye devam etti: Punch trajik bir figür değil, azimli bir figür. Azarlanıyor, toparlanıyor, yeniden deniyor. Bu bir masal değil, sıradan hayatın ta kendisi. Başkalarıyla yaşamayı öğrenmenin yavaş ve gösterişsiz süreci.

Bilgi bombardımanı ve duygusal tükenmişlik çağında Punch beklenmedik bir şey sundu: Hayatın zorluklarından kaçış değil, o zorlukların üstesinden gelinebileceğine dair bir hatırlatma.

Diğer maymunlar sonunda onu kabul etti. Peluş oyuncak, tüm sınırlarına rağmen, yol boyunca ona teselli vermeye devam etti. Ve internet, tüm basitleştirme ve yansıtma eğilimine rağmen, küçük bir hayatın etrafında toplandı ve ona iyi dileklerini sundu.

“Artık HEPİMİZ Punch’ın ailesiyiz,” diye yazdı IKEA, ağlayan emojilerle. Bu ifade elbette saçma. Bir şirket aile olamaz. Milyonlarca yabancı bir maymunu ortaklaşa büyütemez.

Ama bu saçmalığın altında gerçek bir şey kıpırdıyordu: Yalnızlığın herkese dokunduğunu, tesellinin önemli olduğunu ve azmin —düşüp kalkmanın, peluşuna sarılıp yeniden denemenin— ileriye giden tek güvenilir yol olduğunu fark etme anı.

Punch,  yeni bir şey öğretmedi bize. Sadece hep doğru olanı hatırlattı: Hayat zordur, teselli iyi gelir ve aidiyet —sonunda geldiğinde— azimle ve yavaş gelir.

Her şeyin anında olduğu bir çağda, belki de en değerli ders, işte bu yavaşlıktır.

Not: Ichikawa Hayvanat Bahçesi, Punch’ın hikâyesini izleyenlere önemli bir hatırlatmada bulundu: Punch’a acımak yerine onun çabasını destekleyelim. Eğer bu hikâye sizde bir duyarlılık uyandırdıysa, hayvan refahı alanında çalışan kuruluşları ve hayvan koruma programlarını destekleyebilirsiniz. Unutmayın, anlık şefkat göstermek yerine sürdürülebilir bir destek sağlamak çok daha anlamlıdır.

Derya ULUSOY

İlk bakışta ilgisiz görünebilirler. Ama aslında aynı soruya işaret ediyorlar: Bir iş çok konuşuluyorsa, gerçekten değerli midir?
Yoksa sadece görünür olduğu için mi önemsenir?

Görünürlük Tuzağı

Bugün kültürel üretimde sık rastlanan bir durum var:
Eserin ne söylediğinden çok, ne kadar konuşulduğu önemseniyor.
Tartışma yaratmak başarı sayılıyor.
Şok etmek cesaret gibi sunuluyor.
Gündemde kalmak, derinliğin yerini alıyor.
İşte buna “görünürlük tuzağı” diyebiliriz. Bu tuzak, hem üreticiyi hem izleyiciyi içine çekiyor; herkes görünür olanın peşinde koşarken, gerçekten söylenecek sözler sessizliğe gömülüyor.

CapitaliZoo: Küresel Ama Köksüz

Beren Saat’in şarkısına yönelik temel eleştiri teknik değil.
Asıl mesele, şarkının kimseye aitmiş gibi hissettirmemesi.
İngilizce söylemek elbette sorun değil.
Sorun şu: Şarkı belirli bir kültüre, coğrafyaya ya da kişisel bir hikâyeye yaslanmıyor gibi duruyor. Küresel pop estetiğinin tanıdık kalıpları içinde ilerliyor ama onları dönüştürmüyor.
Ortaya çıkan şey, parlak ama yerleşmeyen bir iş.

Tanıdık ama iz bırakmayan.

Evrensel olmak için benzemek gerektiği düşüncesi burada belirginleşiyor. Oysa Orhan Pamuk, Nuri Bilge Ceylan, Fazıl Say ya da Almanya çıkışlı Cartel başka birine benzemeye çalışarak değil, kendi seslerini kurarak evrenselleşti.
Evrensellik taklitten değil, kökten gelir.

Uğultulu Tepeler: Sert Bir Roman

Emily Brontë’nin romanı bir aşk masalı değildir.
Sınıf, dışlanma, güç, şiddet ve intikam üzerine kurulu karanlık bir metindir.
Heathcliff sıradan bir romantik kahraman değildir. Kökeni belirsiz, aşağılanan, dışlanan bir figürdür. Onun trajedisi yalnızca Cathy’nin onu terk etmesi değil; sistemli bir hor görülmenin sonucudur. Romanın ikinci yarısındaki sertlik de buradan doğar.
Kitabın gücü tam da bu rahatsız edici derinliğindedir.

Uyarlamada Ne Değişti?

Fennell’in filminde bu sert çekirdeğin büyük ölçüde yumuşatılması eleştiriliyor.
Heathcliff’in “ötekiliği” arka plana itiliyor. Sınıf gerilimi sadeleşiyor. Hikâye, yapısal bir çatışma olmaktan çok stilize bir tutku gösterisine dönüşüyor.

Görsel dünya gösterişli. Kostümler, estetik tercihler, provokatif sahneler dikkat çekiyor. Ama birçok eleştirmen, bu görsel ihtişamın romanın ruhunun önüne geçtiğini söylüyor.

Film için yapılan yorumlar sert: “Parfüm reklamı estetiği”, “Instagram gotiği”, “Bridgerton kuşağı için Uğultulu Tepeler.” Özellikle eklenen şok edici cinsellik sahneleri, romanın iç gerilimini derinleştirmek yerine yüzeysel bir provokasyon gibi duruyor. Bu da şu soruyu doğuruyor:
Amaç gerçekten hikâye anlatmak mı, yoksa şok edip tepki toplamak mı?

Saltburn Bağlantısı

Fennell’in önceki filmi Saltburn da benzer bir biçimde tartışılmıştı. Film, sınıf meselesini işlerken daha çok skandal sahneleriyle konuşulmuştu.
Bu tekrar eden yöntem, bir üslup tercihinden çok bir strateji izlenimi veriyor:
Dikkat çek, şok et, gündemi ele geçir.
Ama dikkat çekmek ile anlam üretmek aynı şey değil.

İki Farklı İş, Aynı Sorun

Beren Saat’in şarkısıyla Fennell’in filmi arasında görünmez bir bağ var.
İkisi de güçlü isimlere dayanıyor.
İkisi de yoğun biçimde konuşuluyor.
İkisi de dolaşımda.

Ama eleştirilerin ortak noktası şu:
Derinlik azalınca, gösteri artıyor.
Şarkıda kültürel hafıza zayıf.
Filmde romanın sert toplumsal damarı geri planda.
İkisi de kökten uzaklaştıkça daha parlak ama daha hafif hale geliyor.

Gösteri Toplumu

Filozof Guy Debord’un “gösteri toplumu” dediği şey tam olarak bu:
Artık bir şeyin ne söylediği değil, nasıl göründüğü önemlidir.
Bir film gişe yapıyorsa başarılı sayılır.
Bir şarkı konuşuluyorsa hit kabul edilir.

Oysa görünürlük kalıcı değildir.
Derinlik kalıcıdır.

Son Soru

Bugün asıl mesele şu: Görünür olmayı mı arzuluyoruz, yoksa gerçekten bir şey söylemeyi mi?

Görünürlük hızlıdır. Hemen tepki alır, çabuk alkış toplar, çevresine kalabalıklar üretir. Ama aynı hızla söner, unutulur gider.

Gerçeklik ise ağırdır. Emek ister, sabır ister, çoğu zaman yalnızlık ister. Ama kalıcı olan hep ağır olandır. Çünkü gerçeklik dediğimiz şey, zamanın süzgecinden geçebilendir.

Uğultulu Tepeler aradan geçen 170 yıla rağmen hâlâ okunuyorsa, bunun nedeni estetik gösterişi değil; insanın karanlık tarafını anlatma cesaretidir. Moda değildir; kökü vardır. Orada öylece durmaz, her yeni kuşakta yeniden yeşerir. Gerçek bir sanat eseri zamanla daha da derinleşir, tıpkı eski bir şarkının yıllar geçtikçe farklı anlamlar kazanması gibi.

Filmi izledikten sonra sinemadan pek çok izleyici gibi ben de sadece sıkılmış olarak değil, biraz da üzgün olarak ayrıldım. Bu üzüntü, derinliğini yitirmiş bir eserin ardından duyulan hüzündü. Gösteriye kurban edilmiş bir sanatın, ruhu boşaltılmış bir hikâyenin yasıydı.

Belki de asıl soru, artık bir eserin ne söylediğinin değil, ne kadar çok konuşulduğunun önemli olduğu bir çağda yaşıyor olmamız. Ama yine de umut var: Ruhu olan işler, eninde sonunda yolunu buluyor. Çünkü gerçek olan, görünenden daha uzun yaşıyor.

Derya ULUSOY

Ne var ki Cezve’ye yapılan zulüm yalnızca yerel bir trajedi değil. BBC’nin yürüttüğü kapsamlı bir araştırma, kedilere işkenceyi kayıt altına alıp paylaşan küresel bir ağın varlığını gün yüzüne çıkardı. Muhabirler, şifreli mesajlaşma uygulamaları kullanan kapalı gruplara sızarak; İngiltere’den Çin’e ve Japonya’ya uzanan ülkelerden binlerce kişinin, bu işkence görüntülerini internette hem paylaştığını hem de para karşılığında ticaretini yaptığını belgeledi.

BBC’nin raporuna göre bu gruplarda kedilere işkence etmek için boğma, elektrik verme, aç bırakma, bıçak ve makasla parçalama, canlı canlı derisini yüzme ya da kaynar suya atarak haşlama gibi dehşet verici yöntemler kullanılıyor. Hatta bazı gruplarda “100 kedi öldürme” başlığı altında, kim daha kısa sürede 100 kediyi işkenceyle öldürebilir diye yarışmalar düzenleniyor.

Hayvan hakları aktivistlerine göre, Çin’deki Telegram gruplarına ortalama her 2,5 saatte bir yeni video yüklenirken, genel internete ise yaklaşık her 14 saatte bir yeni kedi işkence videosu düşüyor. Bu karanlık ağlarda binlerce kişinin aktif olması ise işkencelerin bireysel sapkınlıkların yanında, sistemli ve örgütlü bir kötülükten kaynaklandığını açıkça gösteriyor.

YouTube’den İzleyin

Peki bazı insanlar, nasıl oluyor da bu kadar bilinçli ve planlı bir şekilde masum canlılara acı çektirmeyi tercih edebiliyor?

-“Alt Tarafı Bir Kedi” Değil:-

Çoğu zaman işkence eden kişilerin kurbanlarını “insan yerine koymadığı”, onları bir obje olarak gördüğü ve bu yüzden onlara zulmettiği düşünülür. Ancak Cezve’ye işkence ederek öldüren kişi, eğer onu gerçekten sadece “bir obje” olarak gördüyse, neden öfkesinin hedefi olarak bir kaya parçasını yumruklamayı ya da bir saksı bitkisini yere atarak parçalamayı seçmedi? 

Çünkü işkencenin özü, karşıdaki varlığın acı çekebilme kapasitesine yöneliktir. Fail, “alt tarafı bir kedi” diyerek kurbanının ahlaki değerini inkâr etse bile, ona işkence etmeyi tercih etmesi, kedinin korktuğunu, acı çektiğini, yalvardığını biliyor oluşuna dayanır. Yani ortada basit bir nesneleştirme değil, kurbanın duyarlılığının farkında olunarak yapılan, bilinçli bir zalimlik vardır.

–Acı Çektirerek İktidar Kurmak-

BBC raporu, kedilere işkencenin yalnızca acı çektirmekten zevk alma amaçlı değil, kurban üzerinde güç ve kontrol sağlamak için de yapıldığını ortaya koyuyor. Elektrik verilerek bayıltılan bir hayvanın tekrar canlandırılıp işkencenin sürdürülmesi, failin acının ne zaman başlayacağına, ne kadar süreceğine ve ne zaman biteceğine bizzat karar vererek kendini mutlak otorite ilan ettiğini gösteriyor. İşkence bu şekilde sadece bir yöntem değil, bir güç gösterisine dönüşüyor.

Bu mantık, bazı filozofların “erdemli şiddet” dediği çarpık bir inanca dayanır: Fail şiddeti öfkesine yenildiği için değil, karşı tarafın bunu “hak ettiğine” inandığı için uygular. Bu yüzden hayvanlara yönelik şiddetle kadınlara yönelik şiddet arasında temelde büyük bir benzerlik vardır. Örneğin kadına yönelik şiddet çoğu zaman erkeğin “hakkı” olduğunu düşündüğü ilgi, saygı ya da cinselliğin reddedilmesine verilen bir “ceza” olarak ortaya çıkar. Erkek kendini aşağılanmış hisseder ve ‘Beni buna sen zorladın’ diyerek şiddetini haklı göstermeye çalışır; kadının acı çekmesini ve utanmasını görmek ister ki, uyguladığı şiddetin onun ‘hak ettiği bir ceza’ olduğunu hissettirebilsin.

Bu nedenle Cezve’ye uzanan el ile bir kadına şiddet uygulayan el aslında aynı zihniyetin ürünü: Kurbanına hükmetmeyi, aşağılamayı, acı çektirerek üzerinde iktidar kurmayı amaçlayan bir zihniyet bu.

–İşkence Ederek Gelen “Aidiyet” ve Statü-

Bireysel bir iktidar gösterisi olarak başlayan işkence, zamanla toplumsal ve psikolojik bir boyuta evriliyor. Bu durumda işkence artık sadece kişisel bir güç gösterisi değil, aynı zamanda “kedilere işkence grupları” olarak beliren gizli gruplar içinde aidiyet ve statü elde etmenin bir aracı haline geliyor. BBC raporuna göre, kedi işkence gruplarına katılmak veya burada “yükselmek” isteyenler mutlaka kendi işkence videolarını paylaşmak zorunda. Kural basit: Ne kadar vahşice davranırsan, o kadar çok saygı görüyorsun.

–Teknolojinin Beslediği Zulüm: Şiddetin Yeni Ekosistemi-

Eskiden otoriter rejimler, halka açık infazlarla korku yayar ve sadakat oluştururdu. Bugün aynı mantık dijital dünyaya taşındı — fakat aracısı ekranlar. Artık “gösteri” infaz meydanlarında değil, internetin karanlık köşelerinde yapılıyor. Teknoloji, sadizmi yalnızca görünür hale getirmekle kalmıyor; onu büyütüyor, yaygınlaştırıyor ve ticarete dönüştürüyor. 

Şiddet artık sadece acı çektirmenin bir yolu değil; izlenen, paylaşılan ve tüketilen bir içerik. Bu nedenle sadece işkencenin kendisi değil, o görüntülerin dolaşıma sokulması da suçun bir parçası. Her izlenme, her paylaşım, zulmü biraz daha “normal” hale getiriyor.

–Kötülüğe Alıştırılan Çocuklar-

Daha da korkutucu olan ise bu gruplarda çocukların da yer alması. BBC’nin belgelerine göre, henüz 10 yaşındaki bir çocuğun bile “Kedilere işkence etmeyi seviyorum” diye yazıp bununla övünmesi, çocuklukların taşıması gereken merhamet gibi temel insani duyguların nasıl aşındığını ortaya koyuyor. İşkence gruplarında hayvanlara acı çektirmek bir oyun, hatta bir başarı göstergesine dönüşüyor — böylece şiddetin bir kültür olarak aktarılması mümkün hale geliyor.

–Korumayan Sistem, Yaygınlaşan Zulüm-

Kedilere işkence gruplarının ilk başladığı ülkeyse Çin. Çünkü Çin’de hayvanlara yönelik canice işkenceleri engelleyecek herhangi bir yasa bulunmuyor. Bu yasal boşluk, faillerin sadist fantezilerini hiçbir yaptırım korkusu olmadan gerçekleştirmelerine olanak tanıyor. Hayvanlara diledikleri gibi işkence ediyor, görüntüleri kaydediyor ve internete yüklüyorlar. Özellikle profil resimlerinde Çin lideri Xi Jinping’i Winnie the Pooh karakteriyle alaya alan “Little Winnie” adlı hesaplar bu içerikleri tüm dünyaya yayarak milyonlarca kişinin — ne yazık ki çocukların da — bu vahşeti “eğlence” zannederek izlemesine yol açıyor.

–Bu Şiddeti Durdurmak Neden Hepimizin Sorumluluğu–

Hayvana yönelik şiddet çoğu zaman daha büyük kötülüklerin öncüsüdür. Bir toplumun en savunmasızlara nasıl davrandığı, onun gerçek yüzünü ortaya koyar. Bir kediye zarar veren el cezasız kalırsa, aynı el er ya da geç bir insana da uzanacaktır. Sessiz kalmak ise bu zulmü yalnızca normalleştirmekle kalmaz, büyütür ve yaygınlaştırır.

19.yüzyılın önde gelen İngiliz filozoflarından John Stuart Mill’in şu sözleri, pasifliği eleştiren en güçlü uyarılardan biridir:

“Kötü insanların amaçlarına ulaşmak için iyi insanların seyirci kalıp hiçbir şey yapmamasından başka bir şeye ihtiyaçları yoktur.”

Bu yüzden sadece öfkelenmek yetmez. Bu karanlık döngüyü kırmak için daha güçlü ve caydırıcı yasalar, etkin denetim mekanizmaları ve sorumluluk almaktan kaçınmayan, duyarlı bir toplumsal vicdan şarttır. Unutmayalım ki zulme sessiz kalan herkes, o zulmün ortağı olur. Hayvanlara yönelik şiddete karşı sesimizi yükseltmek, bu zulme dur demek ve harekete geçmek, hem Cezve’ye hem de onun gibi sessizce acı çeken tüm masum canlılara karşı insanlık borcumuzdur.

Not: Kedilere yönelik işkence videolarını internetten tespit edip ifşa eden Feline Guardians, BBC soruşturmasına belge desteği sağlayan uluslararası hayvan hakkı savunucusu bir grup. Çalışmalarını takip etmek ve destek olmak için: www.felineguardians.org

Derya ULUSOY

YouTube’dan İzle

Astronomer, skandaldaki son hamlesinde Coldplay solistinin eski eşi Gwyneth Paltrow’u ‘geçici sözcü’ ilan etti. Bu hamle, utancı mizaha dönüştürüp bundan faydalanma planının ta kendisiydi.

LinkedIn’e yüklenen kısa videoda Paltrow, izleyicilerin “OMG! What the actual f—?” (“Aman Tanrım, bu da neyin nesi?”) gibi gerçek sorularını görmezden gelerek, karşılık olarak “Evet, Astronomer Apache Airflow’u çalıştırmak için en ideal yer!” diye teknik bir cümle savurdu. “Sosyal medya ekibiniz bu krizi nasıl yönetiyor?” diye sorulduğunda ise şirketin Eylül’deki konferans davetiyesini sergiledi. Bu soğuk, hesaplı oyun—mahcup çiftle dalga geçme çılgınlığını reklama dönüştüren kurumsal bir manevraydı. Peki basit bir yasak ilişki karesi, neden içimizdeki o ilkel kıvılcımı tutuşturarak küresel bir skandala dönüştü?

YouTube’dan İzle

–Schadenfreude: İnsanlığın Kadim Gölgesi-

Romalı şair ve filozof Lucretius, M.Ö. 1. yüzyılda fırtınalı denizde boğuşan bir gemiciyi uzaktan izlemenin “tatlı” olduğunu yazmıştı. Japonlar bunu “hito no fukō wa mitsu no aji” diye özetler: Başkasının talihsizliği bal tadındadır. Bu evrensel duygu, Almanca’da Schadenfreude (zarar‑sevinci) olarak tanımlanır; başkalarının talihsizliğinden ve uğradıkları zararlardan duyulan haz ya da sevinç demektir.  Nörobilim bize bu hissin nedenini açıklar: Rakibin düşüşünü görmek, beynin ödül merkezlerini ateşler. Futbol taraftarlarının beyinleri üzerinde yapılan çalışmalar bu olguyu doğrular nitelikte: Rakip takımın yenilgisi, beynimizde küçük bir dopamin patlaması yaratır. 

Evrimsel mirasımızda da benzer bir kod var: Başkalarının gerilemesi, kötü duruma düşmesi hayatta kalma şansımızı arttıran bir sinyaldi. Kaynakları daha rahat paylaşma şansı demekti. Bugünün ekran başındaki izleyicisi de, bir CEO’nun paniğe kapılmış yüzüne bakarken o “rahata kavuşma” duygusunu yaşıyor. Kısa süreliğine gülümseten bu haz ise uzun vadede ağır bir bedel ödetiyor: Empati köreliyor, toplumsal bağlarımız erozyona uğruyor. Sosyal psikologlar uyarıyor—sürekli Schadenfreude beslemek, en nihayetinde bizi şüpheci, yabancılaşmış ve katı kalpli kılar. Dijital alay ise, kolektif vicdanımızı yavaş yavaş kemiren zehirli bir asite dönüşür.

–Dijital Linç: Anonimliğin Cesareti-

Sosyal medya, Schadenfreude’nin kadim gölgesini besleyen dev bir megafona dönüşmüş durumda. Anonimlik, yüz yüze asla söyleyemeyeceğimiz sözleri klavyenin ardından kolaylıkla yaymamıza imkân tanıyor; kötü niyetli kullanıcılar da bu ortamda “troll” davranışlara kapılıyor. Saldırı bir kez başlatıldığında, kartopu etkisiyle hızla büyüyor. Astronomer vakasında mahcup bakışlar binlerce caps’e dönüştü; her retweet, linç dalgasına sosyal onay katmanı ekledi. Neticede ortaya, ortaklaşa ama tamamen denetimsiz bir saldırı çıktı—üstelik cellatlar, kalabalık meydanlarda değil, klavyelerinin ardına saklanmıştı.

–Dijital Çağın Cehennemi-

 Dante’nin İlahi Komedya’sında cehennem, kibirden ikiyüzlülüğe, oburluktan ihanete uzanan dokuz halkalı bir labirenttir. Bugünün dijital dünyası da benzer bir yapıyı ekrana taşır.

Kibir halkasında, bir çiftin mahrem anına bakarken içimizde beliren “Ben asla böyle bir duruma düşmem” duygusu filizlenir. İki yüzlülük halkasında ise Astronomer’ın Gwyneth Paltrow’lu mizah videosu, skandalı alaycı bir maskenin ardına saklar ve gerçek sorumluluğu gölgede bırakır. Kayıtsızlık halkasında, paylaşılan o “skandal” karelerin ardındaki gerçek insanlar ve kırılan hayatlar görünmez olur. “Paylaş” tuşuna basmak, bu trajedileri yok saymanın modern ritüelidir.

Şunu düşünün: Lucretius’un Antik Roma’sında, sahilde güvende duran izleyici fırtınadaki gemiciyi sessizce seyrederdi. Bugünün “seyircisi” ise bununla yetinmiyor; paylaşıyor, alay ediyor, başkasının düşüşünü kutluyor. Her retweet ve beğeni, bizi kendi yarattığımız kolektif zulmün derinliklerine sürüklüyor. Dante’nin cehennemin kapısına kazıdığı o meşhur uyarı—“Lasciate ogne speranza, voi ch’intrate” (Buradan giren tüm umutlarını geride bıraksın)—bir kez o kapıdan adım atıldığında geri dönüş olmadığını hatırlatır. Dijital çağda, aşağılamayı isteyerek besledikçe ve yaydıkça kurduğumuz tuzağa bizzat kendimiz düşüyoruz. Kendi cehennemimizi inşa ettik ve artık orada, kendi kurduğumuz duvarların ardında mahsur kalan mahkûmlarız.

–Mudita’nın Devrimci Direnişi-

Budist geleneğin mudita kavramı, başkasının mutluluğuna gönülden sevinç duymayı öğütler. Oysa modern dijital linç, Schadenfreude —başkasının tökezlemesinden gelen kısa dopamin patlamaları— üzerine kurulu bir eğlencedir. Mudita ise bu ilkel ödül mekanizmasına meydan okuyan, akıl ve vicdanımızda kök salan bilinçli bir seçimi temsil eder. Dijital linç anonimlikten güç alırken, mudita bize “Bu aşağılanmayı gerçekten hak ediyor mu?” diye sorma cesareti verir.

Astronomer vakasında mudita şöyle tezahür edebilirdi: Skandalı viral bir şova dönüştürmek yerine, istifa eden yöneticilerin neden ağır bir bedel ödediğini sorgulayan —“Neden bu insanları harcadık?” diyen—bir hesaplaşma zemini oluşturulabilirdi.

–Başkasının Düşüşünü İzlerken: Seçim Bizim–

Unutmamalıyız ki, yarın, empati duygumuzu körleştiren ekranların kurbanı bizler de olabiliriz. Seçimimiz hayatidir—mudita (özel hayata saygı), insanlığımızı korur; Schadenfreude (dijital linç) hepimizi cellada dönüştürür. Asıl sorgulanması gereken, ekrana yansıyan o “yasak” sarılıştan çok, onu linç malzemesine çeviren zihniyettir.

Dijital çağda her linç kampanyası iki sonuç üretir: Birincisi spot ışığında geçici bir kurban; ikincisi, kalıcı bir cellat: ve o cellat biziz. Peki aynaya baktığınızda kimin siluetini görmek istersiniz: Merhametsiz bir yargıcı mı, yoksa fırtınalı denizin ardından güvenli limana erişmeyi başaran cesur bir denizciyi mi?

Derya ULUSOY
 

Her koltuğun bedeli 150.000 dolar. (Bugünkü kurla altı milyona yakın Türk lirası). Bu tutar, gelişmekte olan ülkelerde binlerce kız çocuğuna yıllarca eğitim imkânı sağlayabilecek bir kaynakken, Bezos 11 dakika süren yolculuğu “gelecek nesillere uzayın kapısını açmak” olarak nitelendirdi. Peki, gerçekten uzayın kapısı kimlere açılıyor?  Cevap, makyaj malzemeleriyle sınırlanmış bir “güçlenme” anlayışının, lüksün ve ayrıcalığın hüküm sürdüğü bir dünyaya…

–Feminizm mi, Göz Boyama mı?-

Mürettebatın röportajlarında ruj tonları, saç stilleri ve takma kirpikler gibi estetik detaylara odaklanması, feminizmi içi boş bir gösteriye dönüştürdü. Görev organizatörü Lauren Sánchez uzay yolculuğunu “güzellik şovu” gibi anlattı:

“Uçuş öncesi kim güzelleşmek istemez ki? Kapsülde bile takma kirpiklerimizle uçacağız!”

Pop yıldızı Katy Perry mesajı banal bir kelime oyununa indirgedi: 

“Uzay nihayet göz alıcı olacak… Astronota ‘kıç’ katıyoruz!”

Sivil haklar aktivisti Amanda Nguyen ise estetik vurguyu savunarak 

“Kadınlar çok yönlüdür. Ben de ruj süreceğim.” dedi.

NASA kökenli mühendis Aisha Bowe bile Dubai’de paraşütle atladığında saç stilini test ettiğini söyledi:

“Uçuşa hazır olduğumu kanıtlamak için aynı saçla atladım.”

Bu söylemler, 1963’te henüz 26 yaşındayken tek başına uzaya çıkan  Sovyet kozmonot Valentina Tereshkova’nın üç günlük görevine kıyasla ne denli yüzeyseldi. Tereshkova, Dünya yörüngesinde 48 kez tur atarken ne makyaja ne gösterişe ihtiyaç duymuş; sadece teknik becerisi ve dayanıklılığıyla “ilk kadın astronot” ünvanını kazanmıştı. Sovyet uzay programına seçilmeden önce bir tekstil işçisi ve amatör paraşütçü olan Tereshkova, uçuşun ardından Hava Kuvvetleri Mühendislik Akademisi’nden mezun oldu ve kozmonot eğitmeni olarak programda aktif rol almaya devam etti.

Oysa Blue Origin uçuşu, kadınların uzaydaki varlığını 150.000 dolar karşılığında satın alınabilen pazarlanabilir bir gösteriye indirgedi.

Filozof Byung-Chul Han, Şeffaflık Toplumu adlı eserinde neoliberalizmin, feminizm gibi gerçek toplumsal mücadeleleri içi boşaltılmış, pazarlanabilir ürünlere dönüştürdüğünü savunur. Ona göre kapitalizm, bu hareketlerin devrimci gücünü törpüleyerek, onları “tüketilebilir gösterilere” indirger.  Blue Origin’in kadın astronotlu uçuşu tam da bu gösteriyi yansıtmıyor mu?

–Uzayın Sessiz Çığlığı: Anlam Arayışı-

“Star Trek” (*Uzay Yolu) dizisinde Kaptan Kirk rolüyle tanınan efsanevi oyuncu William Shatner, 2021 yılında Blue Origin roketiyle uzaya çıkan bir başka isim. O zaman 90 yaşında olan ve uzaya seyahat eden en yaşlı kişi olarak tarihe geçen Shatner,  Blue Origin deneyimini “ölümle yüzleşme” olarak nitelemişti: 

“Tek gördüğüm ölümdü. Bu şimdiye kadar karşılaştığım en güçlü keder duygularından biriydi. Uzayın acımasız soğukluğu ile aşağıdaki Dünya’nın sıcak besleyiciliği arasındaki zıtlık beni derin bir hüzne boğdu… Uzaya yaptığım yolculuğun bir kutlama olması gerekiyordu; bunun yerine bir cenaze töreni gibi hissettim.”

Shatner’ın yaşadığı “derin hüzün”, Bezos’un teknolojik iyimserliğiyle keskin bir tezat oluşturuyordu. Astronotlarda sık rastlanan “Genel Bakış Etkisi” (Overview Effect) , gezegene bakış açılarını değiştiren derin bir deneyim olarak biliniyor. Öte yandan Katy Perry ve ekibi, TikTok videoları gibi anlık heyecan ve selfielerle bu derinliği hafife aldı.

–Uzay Kolonizasyonu: Yeni Sömürgecilik-

Jeff Bezos’un “Dünya’yı kurtarmak için endüstriyi uzaya taşımak” fikriyse, modern bir sömürgeci hayalin uzantısı. 1970’lerde fizikçi Gerard O’Neill, “uzayda endüstri” hayali kurarken Dünya’yı bir “doğal koruma alanı” olarak tasvir etmişti. 

Bu hayalin pratikteki yansıması ise ironik bir çelişki taşıyor. Blue Origin’in roketleri, uzaya çıkarken dünyayı mahveden ve ozon tabakasını incelten nitrojen oksitler yayıyor. Don DeLillo’nun Beyaz Gürültü romanındaki şu satırlar tam da bugünü özetleyen bir nitelikte:

 “Teknolojinin tüm amacı budur: Bir yandan ölümsüzlük arzusu yaratır, diğer yandan evrensel yok oluşla tehdit eder. Teknoloji, doğadan koparılmış bir şehvettir.”

Bezos’un “uzay yolu”, yalnızca ölümsüzlük arzusundaki zenginlerin geçebileceği bir yol. Zenginler, dünya’yı bir “endüstriyel enkaz” olarak bırakıp yeni kaynaklar için uzaya yelken açarken, geride kalanlar iklim krizinin yıkıcı etkileriyle baş başa. Sömürgecilik artık okyanusları aşmıyor; stratosferi delip geçiyor.

–Tüy mü, Taş mı?-

Blue Origin’in logosundaki tüy, “nazik iniş” vaadini simgeliyor. Oysa bu uçuş, hafif bir tüyden çok sert bir taşı yüzümüze çarptı: İnsanlık, yıldızlara ulaşma tutkusu uğruna kendi gezegeninin sorunlarını görmezden geliyor.

ABD Uzay Kuvvetleri’nin Blue Origin ile yaptığı 2.3 milyar dolarlık sözleşme, iklim krizi gibi acil sorunlarla mücadele edilmesi gerekirken, milyarderlerin uzay hayallerine nasıl kaynak aktarıldığını gözler önüne seriyor.

William Shatner’ın deneyimlediği gibi, uzay bir ayna. Blue Origin’in bu aynada yansıttığı ise iç karartıcı: Yıldızlara uzanan eller, ayaklarının altındaki çukuru temizlemeyi reddeden bir insanlık. Oscar Wilde da bu çelişkiyi şöyle özetlemişti:

“Hepimiz çukurdayız, ama bazılarımız yıldızlara bakıyor.”

Belki de yıldızlara bakmadan önce, bulunduğumuz çukuru temizlemekle başlamalıydık…

Derya ULUSOY

Bu dönemde henüz 20 yaşında olan Polonyalı genç piyanist Frédéric Chopin, Varşova’da yaşıyordu. Ayaklanmanın çöküşüyle, Rus yanlısı rejimin hedefi haline gelmemek için 1831’de Paris’e kaçmak zorunda kaldı.  Bestelerinde Polonya halk ezgilerine yer vererek, vatan özlemini ve Rus işgaline karşı öfkesini dile getirdi; örneğin ayaklanma sırasında bestelediği “Devrim Etüdü” (Étude Op. 10, No. 12), öfke ve umutsuzluğuyla o dönemin ruhunu yansıtır.

–Chopin’in Sağlık Mücadelesi ve Son İsteği-

Chopin, yaşamı boyunca ciddi sağlık sorunlarıyla boğuştu. Kronik solunum yetmezliği, sürekli ishal ve aşırı kilo kaybı onu erken yaşta yıprattı. Öldüğünde sadece 39 yaşındaydı ve yetişkin bir insan olarak son yıllarında 45 kilogramın altına düştüğü biliniyor.

Ölümünden önceki en büyük korkusu, diri diri gömülmekti (tafefobi). Bu yüzden doktorundan, öldükten sonra otopsi yapmasını talep etti. Ancak asıl vasiyeti, kalbinin çıkarılıp doğduğu topraklara götürülmesiydi. Ablası Ludwika’ya bıraktığı vasiyette, kalbinin Varşova’da yerel bir kiliseye gömülmesini istemişti.

–Chopin’in Kalbi: Vatana Giden Gizli Yol-

Chopin’in doktoru, ölümünün ardından kalbini çıkarıp bir konyak kavanozuna yerleştirdi. Bu, çürümeyi önlemek için dönemin yaygın bir yöntemiydi. Ablası Ludwika, kardeşinin vasiyetini yerine getirmek üzere tehlikeli bir yolculuğa çıktı. Prusya ve Rus sınırlarında sıkı kontrolleri aşarak kavanozu pelerininin altında sakladı ve Varşova’daki Kutsal Haç Kilisesi’ne ulaştırdı. Kalp, kilisenin bir sütununa gömüldü ve üzerine İncil’den şu sözler yazıldı:

“Hazineniz neredeyse, kalbiniz de orada olacaktır.”

–Bir Kalp Nasıl Direniş Sembolü Oldu?-

Rus Çarlığı döneminde, Varşova’daki tek izin verilen kamusal anıt Chopin’in kalbiydi. Polonyalılar, bu anıtın etrafında sessizce toplanarak ulusal kimliklerini yaşattı. 1918’de Polonya bağımsızlığını kazanınca, kalp ulusal bir halk anıtına dönüştü. 1926’da Başpiskopos kalbi şu sözlerle selamladı:

“Tüm geçmişimiz onda şarkı söyler, tüm köleliğimiz onda ağlar, ulusun atan kalbi, acıların büyük kralı.” 

–Chopin’in Kalbinin II. Dünya Savaşı’ıyla İmtihanı-

Naziler, 1939’da Varşova’yı işgal ederek Chopin’in anıtını yıktı ve Polonya’nın ulusal kimliğini yok etmek için bestecinin eserlerinin halka açık çalınmasını, okullarda öğretilmesini ve radyoda yayınlanmasını yasakladı.

1944 Varşova Ayaklanması sırasında bir Nazi subayı, Chopin’in kalbini Kutsal Haç Kilisesi’nden çalarak kişisel koleksiyonuna ekledi. Ancak savaşın seyri değişince, hesap verme korkusuyla kalbi Polonyalı yetkililere iade etti. Kalp, savaş boyunca Nazilerden korunmak için bir kilisenin mahzeninde gizlendi.

17 Ekim 1945’te, Chopin’in ölüm yıldönümünde, kalp görkemli bir törenle doğduğu köy Żelazowa Wola’dan Varşova’ya taşındı. Yol boyunca Polonya bayrakları sallayan kalabalıklar, konvoya eşlik etti. Dönemin cumhurbaşkanı, kalbi Varşova Belediye Başkanı’na teslim ederken şu sözlerle anıldı:

“Bu kalp 135 yıl önce Żelazowa Wola’da atmaya başladı. Köylülerin şarkılarıyla güçlendi, Chopin’in dehasıyla Avrupa’ya yayıldı. Bugün, tüm dünyada çınlıyor. Bu, kültürümüzün ve ulusumuzun ölümsüzlüğünün kanıtıdır.”

–Chopin’in Kalbinin  Bilimle İmtihanı-

Chopin’in 1849’daki ölüm nedeni, yıllardır tartışılıyor. 2008’de araştırmacılar, o dönemde henüz bilinmeyen kistik fibrozis adlı genetik bir hastalıktan ölmüş olabileceğini öne sürdü. DNA testi için kalp dokusu talep ettiler, ancak Polonya hükümeti, kalbe zarar verme riskini gerekçe göstererek bu talebi reddetti.

2014’te bilim insanları, kalbi kavanozu açmadan görüntüleme teknolojileriyle inceledi. Yapılan analizler, ölüm sebebinin tüberküloz kaynaklı kalp zarı iltihabı olduğunu gösterdi. Ancak bazı uzmanlar, kistik fibrozis ihtimalinin hâlâ geçerli olduğunu belirtiyor. Kesin sonuç için DNA testi şart, ancak Polonya yetkilileri, kalbe saygı gereği testin 2064’e kadar ertelenmesine karar verdi.

Bugün Chopin’in kalbi, Varşova’daki Kutsal Haç Kilisesi’nde hem ulusal bir hazine hem de bilimin çözmeye çalıştığı bir bilmece olarak korunuyor.

–Kalpler ve Sınırlar: Farklı Yüzyıllar, Aynı Mücadele–

2014 yılı, Chopin’in kalbinin kavanoz açılmadan  incelendiği yıl olduğu kadar, Putin’in Ukrayna’nın bir parçası olan Kırım’ı işgal ve ilhak ettiği yıl oldu. Bu hamle, 19. yüzyılda Polonya’yı haritadan silen Rus politikalarıyla benzerlik taşıyor. Putin’in “Ukrayna yapay bir devlet” söylemi, tıpkı Çarlık döneminde “Polonya” adının resmi belgelerde yasaklanması gibi, bir ulusun varlığını inkâr etme çabasını yansıtıyor.

Zelenski ile Beyaz Saray’daki son görüşmede, Trump’ın, Ukrayna’nın egemenliğini bir “ticari anlaşma” gibi pazarlık konusu yapması ve sonrasında askeri yardımı, barış görüşmelerini hızlandırmak için kestiğini açıklaması  1938’de Hitler’le yapılan “Münih Anlaşması”nın naifliğini çağrıştırıyor.

Münih Anlaşması’nın trajik ironisi şuydu: Batılı güçler, “barış uğruna” Hitler’in Çekoslovakya’nın bir parçasını ilhak etmesine izin vererek, bu ülkenin bir parçasını feda etti. Bu tavizde amaç, Hitler’in yayılmacı taleplerini “yatıştırarak” savaşı önlemekti. 

Ancak bu naif diplomasi, tam tersi bir etki yaratarak Hitler’i daha da cesaretlendirdi ve 1939’da Polonya’yı işgal ederek II. Dünya Savaşı’nı başlatmasına zemin hazırladı.  Tıpkı Trump’ın “24 saatte savaşı bitirme” iddiasının, Ukrayna’nın toprak bütünlüğünü feda etmeyi gerektirebileceği endişesini doğurması gibi…

Dünya, “barış için ödün” verip, Çekoslovakya’nın egemenliğini  masada pazarlık konusu yaparken totaliter rejimlere güvenmenin tehlikesini acı bir şekilde öğrenmişti. Münih anlaşması sonrası Churchill’e atfedilen bir yorumun çarpıcı şekilde ifade ettiği gibi : 

“Size savaş ile onursuzluk arasında bir seçim sunuldu. Onursuzluğu seçtiniz, ama yine de savaşı aldınız.”

–Asıl Sınav: Bir Ulusun Gerçekliği Nerede Saklı?-

Chopin’in kalbi, aklımızda derin bir soru uyandıyor: Bir milleti gerçek kılan nedir? Resmi sınırlar mı? Yoksa o sınırların ötesine geçen, nesiller boyunca taşınan ortak hafıza mı?

Naziler 1944’te Varşova’yı yerle bir ettikten sonra, çaldıkları Chopin’in kalbini tekrar bulamadılar; çünkü, Polonyalı rahipler onu duvarların ardına gizlemişti. Bugün Putin’in orduları Ukrayna şehirlerini bombalarken, milyonlar sığınaklarda, sosyal medyada ve cephede kimliklerini savunuyor. Bu direnişin kaynağı, haritalardaki çizgilerde değil; insanın ait olduğu toprağa duyduğu köklü bağda yatıyor.

Chopin’in kalbi, yalnızca romantik bir bestecinin anısını yaşatmıyor. 1849’da Paris’te son nefesini verirken bile taşıdığı hakikati hatırlatıyor: Vatan toprak parçası değil, insanın kalbinde taşıdığı sevgidir. Tıpkı konyakla korunan bir kalp gibi, bu sevgi ne zamanın aşındırdığı sınırlara ne de otokratların tehditlerine boyun eğer.

Derya ULUSOY

Filmin adı, insanın en temel güdülerine bir göndermedir. Uygarlığın maskeleri düştüğünde, geriye ne kalır? Sadece Hayvanlar… Açlık, hayatta kalma dürtüsü ve kandırılmaya açık ruhlar… Karakterler de filmde, mantıkla değil, hayatta kalma içgüdüsüyle hareket ederler. Kışın ortasında yiyecek arayan hayvanlar gibi, duygusal açlık içinde yanlış seçimler yapar, kendilerini bile bile kandırırlar. Çünkü yalnızlık, kaçamayacakları kadar acımasız bir avcı gibi peşlerindedir.

Makinenin İçindeki Hayalet

Filmdeki karakterlerden biri olan Michel, sessiz ve içine kapanık bir adamdır. Sevgisiz bir evlilikte, tekdüze bir çiftçi hayatı sürmektedir. Kendi yalnızlığında kaybolmuşken, dijital dünyanın soğuk ekranında bir sıcaklık bulur: Amandine. Ama gerçek şu ki, Amandine aslında yoktur. O, Michel’in varlığını hissetmek için gönderdiği mesajların, paraların ve hayallerin toplamından ibarettir.

Polis, Michel’i dolandırıldığını öğrenince bilgilendirir. Yazıştığı kişi, aslında Fildişi Sahili’nde yaşayan genç bir Afrikalı erkek olan Armand’dır. Michel’in öfkesi ve hayal kırıklığı öyle büyüktür ki, sadece gerçeği kabul etmekle yetinmez. Armand’ı bizzat bulmak için Afrika’ya gider.. Sokaklarda Armand’ı takip eder, yüzleşmek için fırsat kollar. Ancak yumruklar veya sert sözler yerine, içinde biriken en ağır soruyu sorar: “Neden o? Neden ben?”

Filmin en dokunaklı sahnesi, Michel’in otel odasında yaşanır. Armand’la yüzleşmiş, gerçeği tüm çıplaklığıyla görmüştür. Ancak Armand, sahte “Amandine” hesabından son bir hamle yapar. Ekranda tek bir mesaj belirir: “Orada mısın?”

Michel artık gerçeği biliyordur. O güzel kızın fotoğrafıyla büyülenen kalbi, karşısındaki kişinin yalnızca bir dolandırıcı olduğunu anlamıştır. Fakat parmakları tereddütle de olsa klavyeye uzanır. Ve eskiden olduğu gibi yazar: “Evet, aşkım.”

Bu bir inkâr değil, bir teslimiyettir. Michel, gerçeğin soğuk ve acımasız boşluğunda kaybolmaktansa, bir yalanın sıcak gölgesine sığınmayı seçer. Çünkü bazen, bir hayalet bile insanı terk etmez—en azından, ona cevap verir.

Lacan, Barthes ve Romantik Dolandırıcılığın Psikolojisi

Filmin kritik bir sahnesinde Armand, çevrimiçi aşk dolandırıcılığını kusursuzlaştırmak için bir medyumun kapısını çalar. Medyum, ona Jacques Lacan’ın ünlü sözünü hatırlatır: “Aşk, sahip olmadığınız bir şeyi, onu istemeyen birine vermektir.”

Bu paradoksal cümle, çiftçi Michel’i tuzağa düşüren dolandırıcılığın görünmez mantığına dönüşür. Dolandırıcı, insanların en derin arzularını —sevgi, ilgi ve bağlılık— sunuyormuş gibi yapar, ama gerçekte hiçbir şey vermez. Kurban ise, bu yanılsamaya o kadar tutunur ki, şüphelense bile, hatta gerçeği bilse bile, sahte duygunun içinde kalmayı seçer. Çünkü gerçeğin sunduğu tek alternatif, çok daha acı vericidir: sevilmemek, fark edilmemek, bütünüyle yalnız olmak.

Roland Barthes, Bir Aşk Söyleminden Parçalar adlı kitabında, aşkı, aşığın kendi içinde kurduğu büyük bir anlatının parçaları olarak tanımlar. Bu anlatı, içsel çalkantılar, mesajlar ve gelip geçici işaretlerden oluşur. Ona göre aşk, yalnızca bir başkasına duyulan hislerden ibaret değildir; daha çok aşkın diliyle, onun nasıl ifade edildiğiyle ilgilidir.

Michel’in Amandine’e aslında gerçekten aşık olmamasının nedeni de budur. Çünkü Amandine, Michel’in gözünde bir insan değil, aşkın dilini oluşturan unsurların –yanılsamaların, beklenen mesajların, arzulanma hissinin– bir temsilidir. Tıpkı Barthes’ın tarif ettiği diğer aşıklar gibi Michel de hep “beklemiştir”. Aşk, onun için bir eyleme dönüşmemiş, sürekli ertelenen bir özlem olarak kalmıştır. Peki bu bekleyiş sona erip yanılsama dağıldığında geriye ne kalır? İki seçenek: Ya boşluğun soğuk gerçekliğini kabullenmek ya da yeni bir hayal inşa ederek fanteziyi sürdürmek.

Hayır, Brad Pitt Sana Aşık Değil!

Michel’in hikâyesi kurgu olabilir, ancak onu aldatılmaya sürükleyen sevilme açlığı korkutucu derecede gerçek. Geçtiğimiz günlerde, 53 yaşındaki Fransız iç mimar Anne’in, kendisini Brad Pitt olarak tanıtan dolandırıcılara inanarak 830 bin Euro kaybettiği haberleri uluslararası basında yankı uyandırdı.

Her şey, “Brad Pitt’in annesi” olduğunu iddia eden sahte bir hesabın Instagram üzerinden Anne ile iletişime geçmesiyle başladı. Ardından, yapay zekâ ile üretilmiş Brad Pitt fotoğrafları ve “Brad”den gelen sesli mesajlar gönderildi. Dolandırıcılar, ünlü aktörün böbrek kanseri olduğunu, acilen ameliyat parası gerektiğini ve Angelina Jolie ile boşanma sürecinde olduğu için banka hesaplarının dondurulduğunu iddia ettiler.

Anne başlangıçta şüphelendi, ama yine de parayı gönderdi. Üstelik, zengin eşinden boşanarak aldığı tüm nafaka parasını da dolandırıcılara kaptırdı. Neden böyle davrandığını, Fransız televizyon programı Sept à Huit’te şu sözlerle açıkladı:“Bunun sahte olabileceğini biliyordum. Ama inanmak istedim. Görüldüğümü hissetmeye ihtiyacım vardı.”

Barthes bunu anlayacaktır. Bir Aşığın Söylemi’nde aşkın halüsinasyonundan, aşığın arzularını boş bir ekrana yansıtma biçiminden bahseder. Anne de, Michel gibi, bir insana aşık olmadı. Aşık olma fikrine aşık oldu. Ve yalnızlığın salgın olduğu bir dünyada, yalan ne kadar tatlı olursa, inanması da o kadar kolay olur.

Sevgililer Gününde Gerçek Aşk mı Dijital İllüzyon mu?

Sevgililer Gününde her yer, aşkın kutlandığını ilan eden mesajlarla dolu: Kalp şeklinde çikolatalar, çiçekler, romantik yemekler, sevgiliye hediyeler…Sevgiyi onaylamak için sonsuz bir hediye geçidi.  Ancak bu gösterinin altında şu soruyu sormak gerekir: Kaçımız gerçekten seviliyoruz? Kaçımız, Anne veya Michel gibi, sevilme arzusuyla aslında bir yanılsamanın peşinden gidiyoruz? Yalnızlığa mahkum olmaktansa, bir yalanın içinde kaybolmayı tercih ediyoruz? 

Dijital çağda aşk hem her yerde mevcut hem de yakalanması zor. Aşkın dokusu yeniden şekilleniyor; artık samimi, kendiliğinden gelişen bir yolculuk değil, görünürlük, etkileşim ve bağlılığın dijital kanıtı ile ölçülen bir performans.

Belki de en tedirgin edici gelişme, artık aşkın kendisini değil, sevilme imgesini arzuluyor olmamızdır. Barthes, Bir Aşığın Söylemi’nde bu paradoksu yakalar: aşık durmaksızın işaretleri deşifre eder, her bakışta, her mesajda, her sessizlikte bir anlam arar. Dijital alanda bu yorumlama daha da saplantılı hale gelir – her geciken metin, her değişen durum, her çift dokunuş çözülmesi gereken bir koddur. Peki ya analiz ettiğimiz işaretler boşsa? Ya arzu edilir görünme çabamız, bizi ham ve filtresiz haliyle sevebilme yetimizden mahrum bıraktıysa?

Ve en önemlisi: Gerçek aşkı ararken, bizi kandıran başkaları mı, yoksa kendi arzularımız mı? Ve hâlâ gerçeği yalana tercih edecek kadar insan mıyız?

Derya ULUSOY