Çünkü bir yandan topluyor, bir yandan daha fazlasını yurt dışından ithal ediyoruz.

Ülkemizde atıkların toplanması konusunda son yıllarda hem merkezi hemde yerel yönetimlerin çabaları inkar edilemez. Avrupa’da toplama oranı yüzde 70, bizde ise  yüzde 35-40 seviyelerinde. Halkın bu konuda gittikçe bilinçlendiği de söylenebilir. Ancak Avrupa’da sıfır atık ithalatında birinciyiz. Yani elalemin çerini çöpünü alıyoruz.

Avrupa Birliği ülkelerinden yılda ortalama 12 milyon ton çöp alıyoruz. Bunun büyük kısmı 11 milyon ton ile hurda metal ve kağıt… Geriye kalanı ise plastik atık…Ticaret verilerine göre, son 10 yılda 118 milyon ton atık ithal edildi.

Atıkların hepsi “çöp” olarak düşünülmemeli. Büyük kısmı ekonomik amaçla kullanılıyor. Plastik, metal ve kâğıt atıklar eritilip yeniden hammaddeye çevrilip sanayide değerlendiriliyor.  Türkiye’de birçok tesisin  bu ithalata bağımlı olması da hayli ilginç…Neden kuruldu, nasıl izin verildi? Sorularına muhatabı olan bu tesisler, su kaynaklarının ve ovaların başlıca kirleticisi durumunda. Sorunun altını çizen uzmanlara göre; Avrupa’dan gelen plastik atıkların bir bölümü tarlalara döküldü, açıkta yakıldı. Bunun kanserojen etkileri, ortaya çıkardığı sağlık sorunları da ithal edilen atıkların bonusu oluyor.

SIFIR ATIK FESTİVALİ 

Atık ithalatında üst sıralarda olan ülkemiz, şimdi dünyada ilk kez atık sorununu bir festivalle(!) Haziran ayının ilk haftasında gündeme taşıyacak.  Uluslararası festivalin tanıtımında, ilham verici(!) konuşmalar olacağı, ellerin toprağa değdiği atölyeler kurulacağı belirtiliyor. 

Benim de ilham alacağım festivalden beklentim yüksek!… İthal edilen atıklardan bir sergi ve tarımın sürgün edildiği topraklardan alınacak numunelerle gelecek nesillere armağan buzdolabı magnetlerini dört gözle bekliyorum.

Cengiz ERDİL

İlginç günler yaşıyoruz doğrusu.

Belki de yüzlerce yıllık tarih boyunca dünyanın pek çok yerinde görülmemiş ve görülmeyecek olan şaşırtıcı, kolay kolay akıl almayacak günler.

Bu günlerde, bundan üç yıl kadar önce seçmenlerin yüzde 48’ini alan bir ‘adayın” yarattığı genel hayal kırıklığı var.

Hala o yüzde 48’i cebinde mi sanıyor bilmiyorum ama, ona oy veren seçmenler aynı kanıda değil.

Tam tersine, inanamazlıkla, öfkeyle, tepkiyle ve kendisine yönelik mutlak red duygularıyla dolular.

Meydanlarda onbinlerin ağzından çıkan “hain” sloganları , sosyal medyada paylaştığı bir bayram kutlamasının bile kabul görmediği iletiler, onun artık “partim” dediği siyasal kurum ile hiç bir gönül bağının kalmadığının göstergesi adeta.

Partililerin, etrafına topladığı üç beş kişi dışında ona hiç mi hiç güvenmediği, ağzıyla kuş tutsa o güveni bir daha tesis edemeyeceği ortada. 

Ana muhalefet, siyaset dışı yöntemlerle devre dışı bırakılmış durumda.

Parti meclisi ve grup toplantıları yapılamıyor.

Butlan kararıyla yeniden iş başına geldiği  iddia edilen ancak YSK tarafından verilmiş mazbatası bulunmayan “genel başkan”, büyük tasfiyelere hazırlandığı görüntüsü veriyor.

Çevresine toplanan küçük bir grup, iktidara yakın medya ile işbirliği halinde polis marifetiyle partililerin tazyikli su, göz yaşartıcı gaz sıkılarak uzaklaştırılmasından sonra girdikleri genel merkezde çikolata dağıtarak kutlama yapıyor.

Belki de bir zamanlar parti kardeşi oldukları insanların yaralanmalarını kutluyorlar!

Tartışmalar, değerlendirmeler sürüyor. 

Muhalif siyasi partilerden hemen hemen tümü hukuk dışı işlemler yapıldığı görüşünde ve itiraz ediyor.

Lakin, gündemde işin siyasi boyutunu çok aşan bir de insani boyut var.

CHP genel merkezinin boşaltılması, üst üste üç kurultayda seçim kazanan ve kazandıkları seçim kurullarınca da onaylanıp mazbataları verilen genel başkan ve parti yöneticilerinin icra yoluyla çıkarılması kabul edilir gibi değil.

Meydanlardaki kalabalıklar da kolay kabul edeceğe benzemiyor.

Yaşar Kemal’in sözleriyle ortamın “iyi insanların güzel atlara binip, çekip gitmesi” durumuna gelmemesi, “demirin tuncuna, insanın…” uğursuzuna kalınmaması CHP’lilerin toplam sayısını çok aşan sayıda yurttaşların ortak dileği haline gelmiş.

*        *         *

Neyse biraz konuyu değiştirelim !

Son günlerde yaşadıklarımızı düşünürken insanın aklına doğal olarak, insanoğlunu belirleyen en “sıradan” özellik, insanın yapısal özellikleri geliyor.

Yani insanların iyi ya da kötü olması.

Psikanalistlerin Freud’cu bölümü, iyi ya da kötü olmanın nedenlerini belirlerken çocukluk travmalarına inilmesi gerektiği görüşündeler.

Pek de genel kabul görmeyen bu görüşe göre, insanın kimliğini, kişiliğini belirleyen tüm özellikler çocuklukta yaşadıklarında saklı.

Bu yaklaşım , en başta bazılarını “kötü” diye tanımlayan kişilik özelliklerine bir bahane sunuyor.

Öte yandan, Jung , Fromm gibi dünyaca ünlü psikanalizciler,  çocukluk muhabbetine fazla takılmıyorlar.

Bu görüşte olanlar, “bazılarının kötü olmasının çocuklukla falan ilgisi yoktur, onlar düpedüz kötüdürler” görüşünde.

İyi olanların, davranışlarını çevrelerindeki insanları incitmeyecek, onlara dostça yaklaşacak, yardımcı olacak şekilde düzenlediklerini zaten herkes bilir.

Bu “iyi” davranışlarının ödülünü de sevilerek, takdir edilerek alır ve mutlu olurlar.

“Düpedüz kötü” olanların, çevresindekiler, başka insanlar onların ne yaşadıkları, neye ihtiyaçları olduğu falan umurlarında değildir.

Bu yüzden, kötü denilenler başkalarının felaketleri, acıları, başlarına gelenler karşısında tepki göstermedikleri gibi mutlu biçimde gülebilirler.

Kendilerinin sevilip  sevilmediği de hiç farketmez.

Hatta sevilmemek, nefret edilmek bile hoşlarına gider, çünkü korku salmak, güç gösterileri yapıp herkesi tehdit etmek işlerine gelir.

*        *        *

Tarihte böylesi nefret odağı olmuş kişiler vardır.

Bunlardan biri, 2.Mahmut döneminde çok yüksek görevlere gelmiş, ancak padişah üzerindeki etkisini birilerinin malına mülküne çökmek, sevmediklerini entrikalarla devirmek için kullanmıştır.

Mora’da görevli Tepedelenli Ali Paşa’nın ayaklanmasına yol açan tezgahlar kurmuş, sonuçta Osmanlı’nın Mora’daki egemenliği sona erip dağılma süreci başlamış, Yunanlılara da bağımsızlık yolu açılmıştır.

Yeniçeri ocağını kaldırmak isteyen padişahın arkasından iş çevirip yeniçerilerle işbirliği yapınca, padişah Konya’ya sürgün etmiş, orada da entrikalarını sürdürmüştür.

Bu entrikaların sonunda padişahın tepesi atınca kendisini dönemin kurallarına göre cezalandırmıştır!

Halet Efendi (Mehmet Sait Halet Efendi (1760, İstanbul – Kasım 1823, Konya)öldükten sonra da namı yürümüş, bu tür hileci, entrikacı, ortalığı karıştırıcı kişiler için adeta örnek gösterilen biri olmuştur.

Öyle ki, hala bu denli kötü bilinen kişiler için söylenen, pek çoğumuzun bildiği hatta uzaklaşan birilerinin ardından tekrarladığı  beyit, aslında Halet Efendi için yazılmıştır. 

Ne kendi etti rahat ne alem buldu huzur

Yıkılıp gitti cihandan dayansın ehli kubur!

(Ehli kubur dedikleri, anlaşılan mevtanın defnedildiği mezarlıkta yatan diğer ölüler.)

Adam sağlığında o kadar nefret toplamış ki, insanlar öldüğünde mezarlıkta yatanlara bile kötülüğü dokunabileceğini düşünerek onlar için hayıflanmışlar !

Tanrı kimseyi o hale düşürmesin!

COŞKUN KARTAL

Sizi maden ocaklarıyla çevrili distopik bir aleme götürmeye niyetim yok. Ancak; dünya tarım alanlarını korumak için her türlü projeyi hayata geçirirken, bizde vahşi madencilik uygulamaları yurt sathına yayılmış durumda.

Mesela Doğu Karadeniz Bölgesi… Yıllarca Hidro elektrik Santral projeleriyle dereleri yağmalanan, doğal su sistemleri alt üst edilen coğrafyanın başı bu kez maden ocaklarıyla dertte.

Yıllar önce TRT Muhabiri olarak bölgede çalıştım. 80’li yıllarda Rize’nin Belediye Başkanı Bülent Koç’un söyledikleri dün gibi aklımda. “Burası İsviçre olabilecek bir yerdi. Kıymetini bilemedik. Sahili betonla ve asfaltla kaplamak marifet bilindi.”

İşte böyle… Bu sözlerin üzerinden yıllar geçti. Doğu Karadeniz’in dereleri, kıyıları betonla dolarken, yaylaları turizm ayağıyla kasabalaştı.

BÖLGE ADETA BİR MADEN SAHASI 

Maden ve Petrol İşleri Genel Müdürlüğü (MAPEG) verilerine göre, Karadeniz’in yüzde 80’i maden ruhsatlı. En fazla madencilik faaliyeti Gümüşhane’de görülürken, ilin yüzde 93’ü maden sahası olarak ruhsatlandırılmış durumda. Benzer şekilde Giresun’un yüzde 85’i, Rize’nin yüzde 82’si, Trabzon’un yüzde 77’si ve Ordu’nun yüzde 74’ü maden alanlarıyla kaplanmış durumda… 

Çıkarılması, işlenmesi ve de pazarlanması planlanan madenler ise başta elbette kolay zenginleşmenin yolu olarak görülen  altın ve gümüş madenleri…Bakır, kurşun-çinko ise geriden geliyor. Ülke tarımında tek’ler diyarı, fındık ve çayda tekel’in mekanı olan bu coğrafyada artık sermayenin gözü altın gümüş olmuş. Mesela fındığı dünya çapında ünlü olan Ordu’da 58 bin hektar alan ruhsatlandırılabiliyor.

Madene hücum projelerinde yaylalar, ormanlar iş makinalarıyla ezilip giderken, zaten heyelan riskinin çok yüksek olduğu bölgede, maden ocakları bile tehdit altına giriyor.

Coğrafyanın kodlarıyla oynanınca, hesabı şaşan doğanın intikamı da korkunç oluyor.

Cengiz ERDİL

Kent  iki bin’li yılların başından itibaren büyük bir değişim geçirdi. Eski kentin yeni projelerini hazırlayan, liderlik yapan belediye başkanlığına kadar kentin çok iyi tanıdığı, Anadolu Üniversitesini  adeta baştan yaratan Profesör Yılmaz Büyükerşen idi.

Büyükerşen’in bir bozkır kentini Avrupa’daki gibi yeşil vahaya dönüştürdüğü manzarayı çizerken, çok kalem harcarsınız ama ben izlenimlerimi kısaca not edeyim.

Bir kere Porsuk çevresi parklar ve yürüyüş alanlarıyla kaplı. Geçmiş yıllarda ağır kokan, renkten renge giren Porsuk; gondollarla, nehir botlarıyla gezilerin yapıldığı  doğal su kanalı durumunda… Rakipleri hocaya yüklenirken Çakma Venedik(!) gibi laflar ettiler ama  Eskişehir bir anda yerli ve yabancı turist çeken bir kente dönüşüverdi.

Malum İstanbul’da kupon araziler gökdelenler ve AVM’lerle kaplanırken, Eskişehir’de kamuya ait alanlar parklara dönüştü. Kente  o kadar çok irili ufaklı park var ki say say bitmez.

Sazova Bilim Kültür Sanat Parkı ve Kentpark gibi tematik devasa iki parkın bulunduğu kentin orta yerindeki şehir stadyumu yıkılınca, Eskişehirlileri bir korku sarmış. “Acaba burası betonla mı kaplanacak?” diye endişe etmişler, tepkiler yüksek sesle dile getirilince, merkezi yönetim de burayı ‘Millet Bahçesi’ haline getirmiş(herhalde seçim falan yakındı) Yani ağaç ve park rekabeti kent açısından mutlu sonla bitmiş.

Stadyum dedim ya; futbolla yaşayan kentlerden olan Eskişehir’de yeni stadyum kentin biraz dışında. Dışında dediğime bakmayın… Eskişehir’in bir ucundan bir ucuna toplu taşıma araçlarıyla 20-30 dakikada gider gelirsiniz.

Eski kentin yeni uydu kentleri arasında raylı sistem var. Her yere tramvayla ulaşım mümkün. Ancak stadyuma yok. Çünkü karayolları “ Bu çevre yolu benim. Hiçbir şey yapamazsın” diyor.  Yıllardır AKP’ye yerel yönetimini kapalı tutan kent güya böyle cezalandırılıyor.

Eskişehir izlenimlerim devam edecek.  

Cengiz ERDİL

Geleceğin tarihçileri, Gezi Parkı ve Kazdağı eylemlerini, Karadeniz’de HES karşıtı direnişleri, maden ve taş ocaklarına karşı yürüyüşleri, Ankara’daki çadırlı gece nöbetlerini sayfalarına yazmazlarsa tarih eksik kalır. 

Ve Akbelen Direnişi… Muğla’da yok oluşa giden vadi ve ormanları için verilen mücadelenin direniş tarihinde ayrı bir yeri olacak. Yağma, çökme, zorla el koyma ne ararsan var bu devlet-sermaye operasyonunda.

İktidara yakın holdinge adeta peşkeş çekilen Akbelen ormanlarının yağmalaması için hızlı kamulaştırmalarla şirkete bırakılan geniş alanlar, yıllar önce termik santrallerin kurulmasıyla başlayan büyük hataların bir sonucu.

Yeryüzü cenneti köşeye kurulan Yeniköy ve Kemerköy santralleri, doğaya zarar vermesinin yanısıra bölgedeki insanlar için akciğer hastalıkları ve kanserlerin önemli bir nedeni.

Akbelen ormanları için İkizköy köylülerinin yağmacı şirkete karşı ormanlarını, köylerini ve yaşam alanlarını savunmak için başlattıkları direniş;  jandarmanın  şirketi koruyup kollama barikatıyla karşılaşıyor. Bu karşılamada biber gazı,cop ve gözaltılar var.

Seslerini duyurmak için direnen köylüler, geçtiğimiz yaz aylarında Ankara’ya da geldiler ve direniş çadırı kurdular. Köylerinin yok edilmemesi için sokaklarda yattılar. Ormanlarının kalitesiz kömür için yakılıp yıkılmasını demokratik yollarla protesto eden köylüler, Ankara’dan köylerine dönünce de direnişlerini sürdürdü. Direnişin öncü isimlerinden Esra Işık sırf köyünü ve toprağını savunduğu için cezaevine gönderildi.

AKBELEN ISRARININ NEDENİ

Akbelen Ormanı üzerinden yaşanan tartışma aslında Türkiye’de son yılların en büyük çevre–enerji gerilimlerinden biri.  Buradaki kömürün santrallerin elektrik üretimi için zorunlu olduğu su götürür. Dünya kömürden vazgeçip güneş ve rüzgar enerjisine dönerken, biz gemiyi ters rotaya çeviriyoruz.

Akbelen ormanları çevresinde iki yıldır geniş çaplı acele(!) kamulaştırma faaliyeti var.

10 Ocak 2026’da yayımlanan kararla bölgede yaklaşık 6,2 milyon metrekare alan ve 679 parsel kapsama alındı. Birden fazla köy bu sürecin içinde. Yani bu artık küçük bir proje değil, çok büyük bir alanı kapsayan bir müdahaleden sözediliyor.

Köylülere göre; arazilerine resmen çökülüyor, şirket habersiz ölçüm yapıyor, ardından acele kamulaştırma geliyor. Mahkemeler sürüyor ama nafile… Zeytinlikler, bağ ve bahçeler yok olup gidiyor.  Peki; zaman gelecek kömür bitecek, santraller ömrünü tamamlayacak. Köylülere göre, Milas ile Ören arasında bu kez arazi savaşları başlayacak, bölge betonla kaplanıp saçma sapan bir kent yükselecek. Ardında ise yüzlerce yıllık zeytin ağaçları için gözyaşı döken ESRA IŞIK’ların direnen el izleri kalacak. 

Cengiz ERDİL

Dünya emekçileri ise savaşlar, devlet başkanlarına uzanan adam kaçırmalar, Ortadoğu’da görülmemiş katliamlarla 1 Mayıs’ı karşıladı. Yeni dedik ya;  Yeni Dünya Düzeninin havasına girip Yeni Türkiye sloganına kapılananların, dünyada devlet eliyle eşkıyalığın nerelere ulaştığını, herhalde son Latin Amerika operasyonları ve İran savaşıyla görüyorlardır. 

Yenilikleri destekleyeceğiz, öğrenmeye çalışacağız… Ancak itirazlarımızı eleştirilerimizi de yapacağız.

Nazım Hikmet’in “Ben ölen babamdan ileri, doğacak çocuğumdan geriyim.” Dizesini unutmadan; yeninin yol açtığı korkunç yabancılaşma çilesinden notlar çıkaralım.  Çok var ama şu emeğe boyanan 2026’nın da 1 MAYIS’ında benim üzerinde duracağım kavram “Mutluluk” olsun.

Mutsuzluğun nedenini kimse ruhlar aleminde aramasın!  Maddiyat meselesi… Ama öyle çok değil! Aç açıkta kalmayayım, çocuğum iyi eğitim alsın, işim gücüm olsun, eh bir de kısacık bir tatil iyi gider, insanımızın tüm beklentisi bu.

GENÇLERİN OMUZLARINDA O KADAR YÜK VAR Kİ…

Gençlerin popüler hale getirdiği “Hayaller Paris, Hayatımız Somali” adlı rap şarkı her şeyi anlatıyor. Artık işin bilimsel yanı da var.  Dünya Mutluluk Raporu diye bir belge hazırlanıyor. Türkiye bu raporlarda artık son sıralarda.  Rapor, kişi başına düşen gelir, sosyal destek, sağlıklı yaşam beklentisi, özgürlük, cömertlik ve yolsuzluk algısı gibi faktörlere dayanarak ülkeleri sıralıyor.

2024 Dünya Mutluluk Raporu’nda Türkiye, 156 ülke arasında 99. sırada yer aldı. 2023 raporunda ise 137 ülke arasında 106. sıradaydı.

İstatistik kurumu da 2024 Yaşam Memnuniyeti Araştırması yapmış. Buna göre, mutlu olduğunu belirten bireylerin oranı 2023’te yüzde 52,7 iken 2024’te yüzde 49,6’ya düştü. Devlete göre bile halkın yarısı mutsuz…

Mutluluğun resmini de arayan pek kalmadı. Mutlu azınlığın resmi zaten her yerde!

Cengiz ERDİL

Bu yeraltı zenginliklerine bilinçle sahip çıkma meselesi değil… 20 yıldır sürdürülen vahşi madencilik uygulamaları, dağlarda, ovalarda, ırmak ve deniz kıyılarında var gücüyle sürüp gidiyor. Taş ocakları, beton için orman ve tarım arazisi yağması da işin cabası…

Bu yağmada en çok üzerine gelinen bölge Kuzey Ege oluyor. Çanakkale ve Balıkesir’in başı fena halde dertte. Malum Kazdağlarında binlerce ağaç yıllardan beri maden şirketlerince kesildi.

Şimdi sırada Kazdağlarının bitişik komşusu Madra Dağı var. Bu dağ silsilesi, Balıkesir’in İvrindi, Havran, Burhaniye, Gömeç ve Ayvalık ilçeleri ile İzmir ilinin Bergama ilçesi topraklarında yer alıyor.Hep daha çok orman alanı, hep daha çok toprak istiyen maden şirketlerinden biri de Madra Dağı’da yedi yıldan beri altın ve gümüş arıyor. Altın ve gümüş madeni için kapasite artışı isteyen şirket, bin 300 hektar alana daha göz dikti.

NELERE YOL AÇACAK?

Kazdağı Doğal ve Kültürel Varlıkları Koruma Derneği Başkanı Süheyla Doğan, bölge sakinleriyle birlikte kapasite artışına itiraz ettiklerini söyledi. 

Doğan’nın verdiği bilgiye göre; Bin 300 hektara yaklaşan orman arazisi siyanürlü maden sahasına dönüştürülecek. Ocak sahası 134 hektardan 353 hektara, yığın liç alanı 83 hektardan 257 hektara, yıllık üretim kapasitesi 7 milyon 760 bin tondan 15 milyon 500 bin tona çıkarılıyor. 

Madra Havzasının yeraltı suları bu yüzden tehdit altında. Madenin varlığı Madra Barajı’nın su rejimini de, Kozak Yaylasınındakiş hayvancılığı olumsuz yönde etkileyecek.

Kuzey Ege Havzası ile Susurluk Havzası arasında bulunduğundan dolayı maden iki farklı havzayı aynı anda zehirleme potansiyeline sahip. 250 bin ağacın kesilmesi içme suyu kaynaklarını da etkileyecek. 

Kazdağlarından sonra Madra Dağını da unutmayalım.

Cengiz ERDİL

Okurda bir roman etkisi yaratan eser, aslında edebi ve felsefi bir bakışla yazılmış öyküler toplamı. Öykülerin kahramanları(!) gerçekten yaşamış olan alçaklardır. Borges bu kişiler üzerinden insanlığın karanlık noktalarını sorgular.

Borges öykülerini 1930’larda yazmış, yaşasaydı günümüzde kimleri satırlarına taşıyacağı bir sır olmasa gerek.

Borges’in alçaklarından biri de Amerika’da köleleri kandıran dolandırıcı Lazarus Morell’dir. Bu şahıs kölelere “Seni özgür bırakacağım” diye söz verir, sonra onları yeniden satar.

Umudun, sabırla bekleyişin sömürülmesi diye işte buna denir.

Dünyada bugün her renginden ve milletinden binlerce Lazarus var. Emperyalizmin son aşamasında (bu aşama ne zaman bitecek merak eder dururum!) Amerika Birleşik Devletleri’ne bakmamız lazım. Çünkü bu işin merkezi orası. 

Bu ülke; havasından suyundan çok, parasından ve borsasından dolayı önce halkına sonra bütün dünyaya yalanlarla savaş çıkartan, en hafifinden savaş kışkırtıcılığı yapan başkanlar, dışişleri bakanları, sözüm ona devlet adamları çıkartmıştır. ‘Gider eteri gelir beteri’ derler ya, en son gelen alçaklığın Nirvanasına tırmanmıştır.

Bu ülkede bazen bağımsız gazeteciler ve sanatçılar dünyaya kötülük yapan güç odaklarının ipliğini pazara çıkarmışlardır ama kökleri bir türlü kurumaz.

ABD’den son 75 yıldır Kore’den Vietnam’a, Irak ve Afganistan’a kadar uzanan yalanların son durağı Venezuela idi. Başkanlarını adeta çuvala koyup kaçırdılar.

Ancak ABD’in ambargolarla inim inim inlettiği hep hedefe koyduğu iki ülke var; Küba ve İran… 1960’lı yıllardan beri Küba’ya etmediğini bırakmadı, 1980’den beri de İran… Şimdi İran’dan gerekli dersi aldı, Bakalım Küba’da ne olacak?  ABD’de şöyle bir fıkra modaymış;  Gazeteci Trump’a bu üçlü  gerginlikte stratejiniz ne? diye sormuş; Trump şu yanıtı vermiş; “Çok net; İran beni ciddiye almayacak, Küba beni anlamayacak…ama ben ikisini de kazanmış gibi konuşacağım”

Cengiz ERDİL

“Coğrafya Kaderdir”… Doğu’nun büyük alimi İbn-i Haldun’a mal edilen bu sözün ne kadar doğru olduğu bir kez daha ortaya çıktı desek yeridir. TUDEH’in başına gelenler ders niteliğindedir, tabii bu coğrafya ders çıkarmaz, unutmayı pek sever. Ortadoğu’nun kaderinde bir de kaymaklısından  “Aldatılma” ve “Aldanma” vardır. Aldatma işi bir çete, zümre veya cemaat tarafından yapılır, Aldanma tarafında geniş halk kitleleri varsa, işte o zaman sonuçları kötü olur. Doğu’nun makus kaderinde bu duruma sıkça rastlanır. En büyük aldanışı yaşayanlardan biri de işte bu TUDEH’dir.

1941 yılında “53’ler grubu” denilen Marksist aydınlar tarafından kurulan TUDEH, işçiler ve öğrenciler arasında taraftar topladı ve Meclis’te de temsil edildi. Ancak 1953’te yabancı petrol şirketlerine direnen Başbakan Musaddık’ın CİA darbesiyle devrilmesinden sonra, Şah polisi ve gizli servisinin hedefi haline geldi. Binlerce üyesi tutuklandı, sürgüne gönderildi. İdamlar ardı ardına geldi, TUDEH yeraltına çekildi. 

Parti buna rağmen geniş halk kesimleri arasında gücünü pekiştirdi, 1976 yılında başlayan Şah karşıtı gösterilerde ön cephedeydi ama yanında onlara hiç benzemeyen ortakları vardı; din adamları…

1979’da İran İslam Devrimi (neden devrim derler acaba!) gerçekleştiğinde TUDEH, Humeyni liderliğini ve İslamcı hareketi destekledi. ABD destekli Monarko Faşist şahın yıkılması öncelikli hedef olunca,  esnaf ve onları sürükleyen din adamlarını desteklemeyi tercih ettiler. Oysa militan güç ve propaganda üstünlüğü TUDEH’deydi. Üstelik ordu içindeki bağlantılarını da elleriyle Humeyni’ye teslim ettiler.

Çok geçmedi, şah gitti, kısa bir demokrasi denemesinden sonra ipler Ayetullahların eline geçti. Humeyni dini, devletin temeline koyuverdi, böylece TUDEH’e yol göründü.

Din devleti için tehdit olarak görülen TUDEH yasaklandı, binlerce üyesi tutuklandı, lider kadroları idam edildi. 

Ancak bir gerçek var, İran halkı o dönemde(belki şimdi de) dini liderlere daha çok güveniyordu. TUDEH’i Afganistan’da kötü izler bırakan Sovyetlerin güdümünde görüyordu. TUDEH, ulusal çıkarlara sahip çıkmasına rağmen bunları İran halklarına anlatamadı. İslamcı hareketi yanlış okuyan TUDEH’in başına gelenlere şaşırmamak lazım.

Bugün ABD ve İsrail saldırılarına direnen İran’da yine doğru dürüst bir muhalefet gurubu yok. Ne şahın oğlu, ne Halkın Mücahitleri ne de TUDEH boşluğu doldurmuyor.   Partiler yok… Uzmanlara göre; İran’da güçlü bir meslekler örgütlenmesi var. İşçi ve işvereniyle tüm çalışanlar ve de İran’da sokağın asıl gücü çarşı esnafı taraf değiştirirse bir şeyler olabilir.

Cengiz ERDİL

“İran bombardıman altında durum kötü ama halk rejim muhalefetini şimdilik bir kenara koydu ve devletinin arkasında durdu. Savaş bittiğinde halk ayaklanıp rejimi değiştiremezse öncesinden daha despot ve daha acımasız bir rejim halini alır ve Kuzey Kore misali bir devlet olur…”

Savaşların kazananı olmuyor, Herkes bir şekilde kaybediyor. Ancak konuştuğum bir eski diplomatın şu sözleri anlamlı… “ En çok kaybeden ABD olacak. Trump ve hukuk tanımaz yandaşları Amerikan rüyasını kabusa çevirdiler. Benim şaşırdığım bu ülkenin finans kapitali Trump’a neden bu kadar tahammül ediyor, anlamıyorum.”

Cengiz ERDİL

Önceki Bölüm :