Dünya siyasetinin üç önemli aktörü ABD Başkanı Donald Trump, Çin Devlet Başkanı Xi Jinping ve Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin’in, gelecek hafta Çin’in Shenzhen kentinde bir araya gelmesi bekleniyor. Asya-Pasifik Ekonomik İşbirliği (APEC) Zirvesi kapsamında gerçekleştirilmesi planlanan üçlü buluşma, dünya siyasi tarihinde bir ilk olacak. Bu buluşma gerçekleşirse sonuçları uluslararası siyasette yeni bir dönemin başlangıcı olabilir mi? Yoksa büyük güçlerin, dünyanın geri kalanını ilgilendiren kararları kendi aralarında alma girişimi olarak mı tarihe geçecek? 1945’te ABD, İngiltere ve Sovyetler Birliği liderlerinin katıldığı Yalta Konferansı’nı hatırlatan bu olası buluşma, şimdiden “Yeni Bir Yalta mı?” sorusunu gündeme getirdi.
Üç Liderin Üç Farklı Hesabı
Reuters’ın 14 Kasım tarihli analizine göre, Trump, Xi ve Putin’in bir araya gelmesine yönelik görüşmeler sürerken toplantının kesin gündemi ve formatı henüz netleşmiş değil. Beyaz Saray’dan gelen açıklamalar ise üçlü görüşmenin APEC toplantısı çerçevesinde yapılmasının planlandığına işaret ediyor. Dolayısıyla siyasi düzeyde bir buluşma beklentisi güçlü olmakla birlikte, görüşmenin içeriği ve kapsamı konusunda belirsizlikler devam ediyor.
Üç liderin masaya birbirinden oldukça farklı beklentilerle oturması bekleniyor. Trump, her zamanki nobranlığı ile kendisini küresel sorunları çözebilen ve büyük güçleri aynı masada buluşturabilen bir lider olarak göstermek istiyor. Putin, Rusya’nın uluslararası sistemde yeniden vazgeçilmez bir büyük güç olarak kabul edilmesini ve özellikle Ukrayna savaşında Moskova’nın çıkarlarını gözeten bir siyasi sonuç elde edilmesini hedefliyor. Xi Jinping ise Çin’i küresel diplomasinin merkezinde konumlandırırken, Washington ve Moskova arasındaki rekabetin Çin’in stratejik çıkarlarına zarar vermesini önlemeye çalışıyor.
Yeni Bir Yalta Mı? Yoksa Yalta 2.0 mı?
Yalta benzetmesinin gündeme gelmesinin temel nedeni, dünyanın en güçlü üç ülkesinin liderlerinin, uluslararası düzeni yakından ilgilendiren meseleleri kendi aralarında ele alacak olması. Ukrayna Devlet Başkanı Volodimir Zelenskiy’nin de bu tür bir toplantının Ukrayna’nın katılımı olmaksızın ülkesinin geleceğini belirleyecek bir pazarlığa dönüşmesinden duyduğu endişe biliniyor. Avrupa ülkeleri açısından da benzer bir kaygı söz konusu: ABD, Rusya ve Çin’in kendi aralarında uzlaşarak diğer ülkelerin güvenlik ve egemenlik haklarını ikinci plana itmesi.
Ancak olası Shenzhen buluşmasını doğrudan yeni bir Yalta olarak nitelendirmek için henüz yeterli neden bulunmuyor. 1945’teki konferans, İkinci Dünya Savaşı’nın sonuna yaklaşılırken savaş sonrası Avrupa’nın siyasi ve güvenlik düzeninin belirlenmesinde önemli kararların alındığı bir toplantıydı. Bugün ise Trump, Xi ve Putin’in aynı masaya oturması halinde bile, üç ülkenin bütün temel konularda uzlaşması beklenmiyor. Üstelik Ukrayna, Avrupa ülkeleri ve Asya’daki diğer aktörler, 1945’teki gibi yalnızca büyük güçlerin kararlarına tabi olacak bir uluslararası düzeni kabul etmeye hazır görünmüyor.
Bu nedenle “Yeni Yalta” benzetmesi, şimdilik gerçekleşmiş bir paylaşımın değil, büyük güçlerin kendi aralarında nüfuz alanları oluşturabileceği endişesinin ifadesi olarak değerlendirilmeli. Rusya’nın bu görüşmeden büyük güç statüsünün yeniden teyit edildiği bir görüntü elde etmesi mümkün olsa da, somut bir küresel uzlaşma sağlanması çok daha zor görünüyor. Bu olasılıklar yeni Yalta yorumunu bir kenara iterken Yalta 2.0 yani Yalta’nın güncelleştirilmiş hali benzetmesini daha gerçekçi kılıyor.
Yalta Konferansı: Savaş Sonrası Düzenin Temelleri Atılmıştı
Yalta Konferansı, 4-11 Şubat 1945 tarihleri arasında Kırım Yarımadası’ndaki Yalta kentinde düzenlenmişti. ABD Başkanı Franklin D. Roosevelt, İngiltere Başbakanı Winston Churchill ve Sovyetler Birliği lideri Josef Stalin, İkinci Dünya Savaşı’nın sona yaklaşması üzerine savaş sonrası dünyanın nasıl şekilleneceğini görüşmek üzere bir araya gelmişti.
Üç lider, Nazi Almanyası’nın yenilgisinin artık kaçınılmaz hale geldiği bir dönemde Avrupa’nın geleceğini ele almıştı. Almanya’nın dört işgal bölgesine ayrılması ve Berlin’in de benzer biçimde kontrol edilmesi kararlaştırılmıştı. Fransa’ya da işgal bölgelerinden birinin verilmesi kabul edilmişti.
Yalta Konferansı, bir yandan savaş sonrası uluslararası düzenin kurulmasına katkıda bulunmuş, diğer yandan Doğu Avrupa’da Sovyet nüfuzunun genişlemesinin önünü açmıştı. Yalta Konferansı’ndaki gelişmeler, kısa süre sonra Soğuk Savaş’ın ortaya çıkmasına zemin hazırlayan önemli etkenlerden biri olmuştu.
Nükleer Silahlar Masada Olabilir
Trump, yeni bir nükleer silah anlaşmasının yalnızca ABD ve Rusya’yı değil, Çin’i de kapsamasını istiyor. Ancak Pekin bu konuda isteksiz. Çin’in nükleer cephaneliği ABD ve Rusya’nınkinden çok daha küçük olduğu için, Washington ve Moskova ile aynı çerçevede müzakere etmenin kendisi açısından adil olmayacağını düşünüyor. Reuters’ın aktardığı değerlendirmelere göre Xi yönetimi, üçlü nükleer silah görüşmelerine mesafeli yaklaşıyor.
Ukrayna Gündeme Gelecek Mi?
Ukrayna savaşı, üç liderin çıkarlarının en fazla çatıştığı konulardan biri. Putin, Trump ile kurduğu ilişkiyi kullanarak savaşın Moskova’nın koşullarına yakın bir anlaşmayla sona erdirilmesini isteyebilir. Ancak ABD yönetiminin, üçlü görüşmede Ukrayna savaşını gündeme almaktan kaçınabileceğine ilişkin açıklamalar da bulunuyor. Bu durum, Kremlin’in beklentileri ile Washington’ın toplantıya yüklediği anlam arasındaki farklılığı ortaya koyuyor.
Ukrayna’nın kendi geleceği hakkında kendisinin bulunmadığı bir masada karar alınması ihtimali ise Kiev’in en büyük kaygılarından biri. Zelenskiy, böyle bir buluşmanın ülkesinin egemenliği ve toprak bütünlüğü konusunda yeni bir pazarlık süreci yaratmasına karşı çıkıyor. Avrupa başkentleri de Ukrayna’nın güvenliğiyle ilgili kararların Avrupa’nın katılımı olmaksızın alınmasından rahatsızlık duyabilir.
Bunun yanı sıra yapay zekâ ve küresel güvenlik gibi başlıkların da liderlerin gündemine girebileceği belirtiliyor. Ancak bütün bu konuların resmî toplantı gündemine alındığı henüz doğrulanmış değil.
Daha Önce Bir Araya Gelmişler miydi?
ABD, Çin ve Sovyetler Birliği (ya da günümüzdeki Rusya) liderleri tarihte hiçbir zaman üçlü resmi bir zirvede bir araya gelmedi.
Bununla birlikte her biri diğer iki liderle ayrı ayrı ikili görüşmeler yapmıştı. Dolayısıyla Shenzhen’de planlanan buluşma, gerçekleşmesi halinde Dünyanın üç büyük gücünün ilk ortak üçlü zirvesi olacak.
Zirveden Ne Gibi Sonuçlar Bekleniyor?
Mevcut tablo, Shenzhen’deki buluşmadan kapsamlı bir barış anlaşması veya yeni bir küresel düzenin ilan edilmesinin beklenmemesi gerektiğini gösteriyor. En olası sonuç, üç liderin doğrudan iletişim kurması, birbirlerinin kırmızı çizgilerini öğrenmesi ve gelecekteki diplomatik temaslar için zemin hazırlaması.
Bununla birlikte liderlerin farklı öncelikleri, toplantının somut sonuç üretmesini zorlaştırıyor. Nükleer silahlar konusunda Çin’in çekinceleri, Ukrayna konusunda ABD ile Rusya’nın farklı yaklaşımları ve İran meselesindeki çıkar ayrılıkları, büyük bir uzlaşmanın önündeki temel engeller. Bu nedenle zirvenin, tarihi bir dönüm noktasından çok, küresel güçler arasındaki ilişkilerin yeniden şekillendiği bir dönemde sembolik önemi yüksek bir diplomatik temas olarak kalması ihtimali ağır basıyor.
APEC Nedir? Shenzhen Neden Önemli?
Asya-Pasifik Ekonomik İşbirliği APEC’in 2026 toplantısına Çin ev sahipliği yapıyor. 33’üncü APEC Ekonomi Liderleri Toplantısı, 18-19 Kasım tarihlerinde gerçekleştirilecek. Toplantının teması “Birlikte Refah İçin Asya-Pasifik Topluluğu İnşa Etmek” olarak belirlendi.
Çin’in teknoloji ve üretim merkezlerinden biri olan Shenzhen’in seçilmesi de sembolik önem taşıyor. Çin, bu kent üzerinden ekonomik dönüşümünü, teknolojik gelişimini ve küresel ticaretteki ağırlığını uluslararası topluma göstermeyi amaçlıyor.