­čôŻ´ŞĆBO─×AZ─░├ç─░’N─░ TANIMLAMAK “MUTLULU─×UN RESM─░N─░ ├ç─░ZMEK” ─░LE ├ľZDE┼×T─░R (8. B├ľL├ťM)

0

­čôŻ´ŞĆBO─×AZ─░├ç─░’N─░ TANIMLAMAK “MUTLULU─×UN RESM─░N─░ ├ç─░ZMEK” ─░LE ├ľZDE┼×T─░R (8. B├ľL├ťM)

“BO─×AZ─░├ç─░ÔÇÖN─░N BALIK K├ťLT├ťR├ť VE L├ťFER─░N ├ľZEL YER─░” (1. B├ľL├ťM)

Bo─čazi├ži MedeniyetiÔÇÖni inceledi─čimiz yaz─▒ dizimizin bu b├Âl├╝m├╝nde,┬áBo─čazi├žiÔÇÖnin gizemli form├╝l├╝ ÔÇť5KÔÇŁn─▒n 5ÔÇÖinci KÔÇÖs─▒n─▒n, y├óni ÔÇťK├╝lt├╝rlerÔÇŁ fasl─▒n─▒n bir alt birimi olan┬áBal─▒k ve Bal─▒k├ž─▒l─▒k K├╝lt├╝r├╝’n├╝ ve bu k├╝lt├╝rde ├Âzel bir konuma sahip┬áL├╝ferÔÇÖi mercek alt─▒na alarak anlatmaya devam ediyorumÔÇŽ

─░stanbul Bo─čaz─▒, Marmara ve KaradenizÔÇÖin birle┼čti─či noktada yer alan ├Ânemli konumu sebebi ile y├╝zy─▒llar i├žerisindeki k├╝lt├╝rel etkile┼čimlerle zenginle┼čen bir bal─▒k k├╝lt├╝r├╝ne sahip. Bu zengin k├╝lt├╝r├╝n bir y├╝z├╝ denize ve bal─▒k├ž─▒l─▒─ča, di─čer y├╝z├╝ ise ─░stanbul mutfa─č─▒na bak─▒yor. ─░stanbulÔÇÖun ├žok k├╝lt├╝rl├╝, kozmopolit yap─▒s─▒ sayesinde zenginle┼čen ve yaz─▒ya d├Âk├╝len Bo─čazi├žiÔÇÖnin bal─▒k k├╝lt├╝r├╝, pek ├žok kitab─▒n ve makalenin de konusu olmu┼čtur.

Uzun y─▒llar boyunca ├žok say─▒da yazar, bu yaz─▒l─▒ literat├╝r├╝n deniz ve bal─▒k├ž─▒l─▒─ča bakan y├╝z├╝ ├╝zerine nice┬á ├Âyk├╝ler, an─▒lar, ara┼čt─▒rmalar ve incelemeler kaleme ald─▒lar, yay─▒nlad─▒lar. Bunlar─▒n aras─▒nda┬á├Âne ├ž─▒kanlardan baz─▒lar─▒n─▒n ba┼čl─▒klar─▒n─▒ a┼ča─č─▒daki kaynak├žada belirtiyor, a┼ča─č─▒daki paragraflarda onlardan al─▒nt─▒lar─▒ payla┼č─▒yorum…

Bu yaz─▒ dizimde, bal─▒k deyince ilk akla gelen ve bal─▒k ├že┼čitlili─čiyle ├╝nl├╝ olan ─░stanbul Bo─čaz─▒ÔÇÖn─▒n bal─▒k k├╝lt├╝r├╝ne katk─▒s─▒n─▒; ├Âzellikle son y├╝zy─▒llarda Bo─čazi├žiÔÇÖnde geli┼čen bal─▒k k├╝lt├╝r├╝n├╝n olu┼čum s├╝re├žlerini ve l├╝feri di─čer bal─▒k t├╝rleri aras─▒nda ├Âne ├ž─▒karanlar─▒n yaz─▒lar─▒n─▒ inceledim.


Bo─čazi├ži, dolay─▒s─▒yla da ─░stanbul, iki denizin kucakla┼čt─▒─č─▒ co─črafyas─▒ nedeniyle┬ámevsimine g├Âre yer de─či┼čtirerek birer bal─▒k havuzu ya da bal─▒k meras─▒ haline┬ágelen Marmara ve Karadeniz sayesinde tarihin her d├Âneminde bir bal─▒k ve bal─▒k├ž─▒l─▒k merkezi olmu┼čtu:

Bal─▒klar─▒n kuzeyden g├╝neye (KaradenizÔÇÖden MarmaraÔÇÖya – AkdenizÔÇÖe ve daha sonra yeniden g├╝neyden kuzeye g├Â├žleri (bu bal─▒k g├Â├žlerine bal─▒k├ž─▒lar Pontus Rumcas─▒ kaynakl─▒ yayg─▒n deyimiyle ‘katava┼čya’ ve ‘anava┼čya’┬áderlerdi) Bo─čazi├žiÔÇÖnden┬ád├╝zenli olarak b├╝y├╝k s├╝r├╝lerin ge├žmesi sonucunu getirmi┼čtir. P. Gyllius, 17. as─▒rda ─░stanbulÔÇÖun bal─▒k bollu─ču bak─▒m─▒ndan d├╝nyan─▒n b├╝t├╝n liman kentlerini geride b─▒rakt─▒─č─▒n─▒ s├Âyler: “Liman iki denizden gelen pek ├žok miktarda bal─▒klarla doludur. Bal─▒k s├╝r├╝leri yaln─▒z Bo─čazi├žiÔÇÖnden de─čil Kad─▒k├Ây taraf─▒ndan da limana do─čru ak─▒n eder. Bunlar┬áo kadar ├žoktur ki 20 adet bal─▒k├ž─▒ kay─▒─č─▒ tek bir ay ile tutulan bal─▒klara ancak k├ófi gelir…


.
Bal─▒k denizde o kadar ├žok oluyor ki, sahilden elle tutulabilir. Baharda bal─▒k s├╝r├╝leri┬áKaradenizÔÇÖe do─čru ak─▒n ederler, kad─▒nlar pencereden sark─▒tt─▒klar─▒ sepetlerle bal─▒k┬átutabiliyorlar ve bal─▒k├ž─▒lar olta ile o kadar ├žok torik bal─▒─č─▒ avl─▒yorlar ki, bunlar b├╝t├╝n┬áYunanistanÔÇÖa Asya ve AvrupaÔÇÖn─▒n b├╝y├╝k bir k─▒sm─▒na k├ófi gelebilir.” (Ak├žura, 1993: 33).

Bal─▒k takvimi┬ágibi neredeyse y─▒l─▒n on iki ay─▒ i├žin ayr─▒ bir bal─▒k t├╝r├╝ olan d├╝nyada ba┼čka bir ┼čehrin daha var oldu─čunu sanm─▒yorum. Ancak ─░stanbul i├žin bir bal─▒k takvimi┬á├ž─▒karmak olas─▒d─▒r:

─░stanbullu bal─▒k zamanlar─▒n─▒n ustas─▒ olmu┼čtur (Daha do─črusu, ‘eski ─░stanbullular’ ya da ‘─░stanbullula┼čt─▒r─▒lm─▒┼č’lar b├Âyle idiler).

Uskumru, l├╝fer, palamut, istavrit Ocak ay─▒nda lezzetlidir. Ocak, kefal ve hamsinin de tam zaman─▒d─▒r. ┼×ubatta kalkan┬ámevsimi ba┼člar. Tekir boldur. Martta kefal, levrek ve kalkan─▒n en lezzetli zaman─▒d─▒r.┬áG├╝m├╝┼č bal─▒─č─▒ da boldur. Nisanda mercan, k─▒l─▒├ž, k─▒rlang─▒├ž bolca ├ž─▒kmaya ba┼člar. May─▒s, barbunya, dilbal─▒─č─▒, k─▒rlang─▒├ž ay─▒d─▒r. Haziran bal─▒k a├ž─▒s─▒ndan verimsizdir. Zaten av┬áyasa─č─▒ ba┼člar. Temmuz sardalyenin mevsimidir. A─čustosta en ge├ž sonunda ├žingene┬ápalamudu a├ž─▒l─▒┼č yapar. Eyl├╝lde palamut irile┼čmeye ba┼člar. Ekim bal─▒klar─▒n KaradenizÔÇÖden MarmaraÔÇÖya g├Â├ž ettikleri zamand─▒r, ayn─▒ zamanda da l├╝ferin tam zaman─▒d─▒r.┬á─░stavrit ya─članm─▒┼čt─▒r. Uskumrunun en iyi zaman─▒ Kas─▒md─▒r. Pisi, tekir, barbunya, k─▒l─▒├ž,┬álevrek de en iyi tad─▒n─▒ bu ayda bulur. Aral─▒k, uskumru, l├╝fer, palamut, torik, tekir,┬áhamsi a├ž─▒s─▒ndan en iyi ayd─▒r. Hamsi Marta kadar sevenlerin a─čz─▒n─▒ tatland─▒r─▒r (Pekin┬áve Din├ž, 2004: 35).

Eski ─░stanbul ya┼čam─▒n─▒ ayr─▒nt─▒lar─▒yla eserlerine yans─▒tan Musahipzade CelalÔÇÖin de bu bal─▒k takvimini d├Ânemin ya┼čanm─▒┼čl─▒klar─▒na g├Âre s─▒ralamas─▒, ayn─▒ zamanda ─░stanbulÔÇÖun┬ábal─▒k k├╝lt├╝r├╝n├╝┬á bask─▒n bir ┼čekilde i├žselle┼čtirdi─čini okuruna┬á anlat─▒r. Celal,┬áBo─čazi├ži┬áve MarmaraÔÇÖda her mevsimin ayr─▒ bir bal─▒─č─▒ oldu─čunu┬á s├Âyleyerek┬á bunlar─▒ ┼č├Âyle s─▒ralar (Ak├žura, 1993: 33)

Mart: uskumru, l├╝fer, hamsi, g├╝m├╝┼č. Nisan: kefal, ilarya, vatus. May─▒s: kalkan, sardalye, k─▒rlang─▒├ž, ─▒stakoz. Haziran: kalkan, levrek, barbunya, tekir.

Temmuz: mercan,┬áistavrit, yenge├ž. A─čustos: kofana, dilbal─▒─č─▒, pisi, hani. Eyl├╝l: l├╝fer, palamut, torik, kefal. Ekim: karag├Âz, izmarit, istavrit. Kas─▒m: uskumru, izmarit, istavrit. Aral─▒k: kefal,┬áuskumru, ilarya.

Ocak: palamut, l├╝fer, torik.

┼×ubat: levrek.

B├Âylesine bir bolluk i├žinden ge├žerek, denizin duda─č─▒nda ya┼čaman─▒n her ay┬áde─či┼čen bir bal─▒k hasad─▒ ve men├╝s├╝ zenginli─či i├žinde olan ─░stanbulÔÇÖun g├╝nl├╝k┬áya┼čam─▒nda, bal─▒k k├╝lt├╝r├╝ elbette etkisini g├Âsterecektir.

Medeniyet┬ákavram─▒n─▒n bir alt birimi olan k├╝lt├╝r, ya┼čam─▒n anlam kodlar─▒n─▒┬ákuran alg─▒lama ve yorumlama bi├žimleriyle bireyi bir toplulu─čun ├╝yesi yapan┬ásimge ve semboller b├╝t├╝n├╝d├╝r.┬áAidiyeti kuran bireylere, nesiller boyu s├╝rd├╝r├╝lebilir ya┼čam bi├žimleri sunar ve devaml─▒l─▒k esas─▒na g├Âre i┼čler.

Ahmet Hamdi Tanp─▒nar Be┼č ┼×ehirÔÇÖde ─░stanbulÔÇÖu anlat─▒rken, ┼čehir ├╝zerinden┬ák├╝lt├╝r├╝ ┼č├Âyle a├ž─▒klar (2004: 120-121):

“─░stanbul devaml─▒ ┼čekilde muhayyilemize (ak─▒l) i┼čleyerek bize tesir eder. Do─čdu─ču┬á┼čehri iyi k├Ât├╝ bilmek gibi tabii bir i┼č. ─░stanbulÔÇÖda bir nevi zevk inceli─či, bir nevi sanatk├órca ya┼čay─▒┼č tarz─▒, hatta kendi nevÔÇÖinde sa─člam bir k├╝lt├╝r olur. Her ─░stanbullu az┬á├žok ┼čairdir. ├ç├╝nk├╝ irade ve zek├ós─▒yla yeni ┼čekillerle b├╝y├╝ye ├žok benzeyen muhayyile (ak─▒l) oyunu i├žinde ya┼čar. Ve bu tarihten, g├╝ndelik hayata, a┼čktan sofraya kadar┬ágeni┼čler. ÔÇśTe┼črinler (Ekim-Kas─▒m) l├╝fer mevsimi ba┼člayacakÔÇś, yahut ÔÇśNisanday─▒z, Bo─čaz┬ás─▒rtlar─▒nda erguvanlar a├žm─▒┼čt─▒rÔÇÖ diye d├╝┼č├╝nmek ya┼čad─▒─č─▒m─▒z an─▒ efsanele┼čtirir. Eski┬á─░stanbullular bu masal─▒n i├žinde ve sadece onunla ya┼čarlard─▒. Takvim onlar i├žin HeziodÔÇÖun Tanr─▒lar Kitab─▒ gibi bir ┼čeydi. Mevsimleri ve g├╝nleri, renk ve kokusunu ya┼čad─▒─č─▒┬á┼čehrin semtlerinden alan bir y─▒─č─▒n hayal halinde g├Âr├╝rd├╝. ┼×ehrin kendisi, bizim olan┬ámimarl─▒k, bizim olan musiki ve hayat, nihayet hepsinin ├╝zerinde dalgalanan hepsini┬ákendi i├žine alan, kendimize mahsus duygulanmalar─▒, h├╝z├╝nleri,┬áne┼čeleriyle, hayalleriyle sadece bizim olan zaman ve takvimdi.

├çal─▒┼čmay─▒ bir kavramlar hiyerar┼čisi i├žinden ge├žirerek, l├╝ferin ─░stanbulÔÇÖun┬ásosyal yap─▒s─▒ i├žindeki karakter ├Âzelli─čine do─čru ta┼č─▒rken, kar┼č─▒m─▒za ├ž─▒kan bir┬ádi─čer kavram ise┬áBal─▒k┬áK├╝lt├╝r├╝. ├çal─▒┼čmada ele ald─▒─č─▒m─▒z l├╝fer bal─▒─č─▒n─▒ merkez┬áalan sosyolojik, tarihsel ve ileti┼čimsel arka plan─▒ olu┼čturan ikinci g├╝├žl├╝ kavramd─▒r Bal─▒k K├╝lt├╝r├╝. Bu kavram, bal─▒k ve bal─▒k├ž─▒l─▒k konusunda eser vermi┼č, alan─▒┬ásosyolojik ve tarihsel perspektiften inceleyenler taraf─▒ndan s─▒kl─▒kla kullan─▒lan┬áanonimle┼čmi┼č bir deyimdir. Ancak bu anonim kullan─▒mda tan─▒mlamas─▒ yap─▒lmasa da i├žinde d├Ânemselli─či, bir mek├óna ait ya┼čam bi├žimini ve rit├╝elini anlat─▒r.k

Sonu├žta da birey o mek├ónla ili┼čkilendirilen hayat─▒n bir par├žas─▒ olurken, Pierre┬áBourdieuÔÇÖn├╝n (1987) deyimi ile┬áhabitusÔÇÖuna da (bedenin k├╝lt├╝rel kodlarla┬ádonanm─▒┼č belle─či)┬áo mek├ón─▒n ya┼čanm─▒┼čl─▒klar─▒ fark─▒nda olmadan, ├Ânce bellek,┬ásonra karakter en sonunda da kader olarak i┼čler.

BeykozÔÇÖda oturan Terc├╝man-─▒ HakikatÔÇÖin sahibi Ahmet Mithat Efendi de┬áBo─čazi├žiÔÇÖnin, dolay─▒s─▒yla da ─░stanbulÔÇÖun, bal─▒k k├╝lt├╝r├╝n├╝n ┼×ehir Hatlar─▒ vapuru┬áyolcular─▒ aras─▒ndaki muhabbete nas─▒l konu oldu─čunu, g├╝nl├╝k ya┼čam─▒n ve sosyal┬áetkinli─čin merkezindeki┬ál├╝feri┬á┼ču sat─▒rlar─▒ ile anlat─▒r (G├╝ler, 2014: 247-248):

“Daha A─čustosun i├žinde vapurlarda ‘l├╝fer’ s├Âz├╝ s├Âylenmeye ba┼člar. Dost dosta:

-“Nas─▒l haber var m─▒?..”

Sorusunu y├Âneltti─či zaman kar┼č─▒s─▒ndaki sorulan ┼čeyin l├╝fer oldu─čunu anlar:

-“Hen├╝z hi├žbir taraftan ses seda yok!..” cevab─▒yla mukabele eder.

Ya da,

-“Tek t├╝k ├žinekop zuhur ediyor imi┼č!..” cevab─▒n─▒ verir ki ├žinekoplar l├╝ferin k├╝├ž├╝─č├╝ oldu─čundan ve l├╝ferden daha evvel KaradenizÔÇÖden┬áBo─čazi├žiÔÇÖne girdi─činden bunlar l├╝ferlerin pi┼čdar─▒, y├óni m├╝jdecisi add say─▒l─▒rlar.

A─čustos evas─▒t─▒na (ortalar─▒na) ve ba-husus (├Âzellikle) evahirine (sonlar─▒na) do─čru:

-“├ç─▒k─▒yormu┼č!..├çekiyorlarm─▒┼č!..” s├Âzleri vapurlarda, yal─▒larda, k├Ây kahvelerinde, gazinolarda, k─▒raathanelerde a─č─▒zdan a─čza dola┼čmaya ba┼člar. Bu s├Âzler her a─č─▒zdan ├ž─▒kt─▒k├ža bin taraftan kulak kabart─▒lar─▒ herkesin ├žehresinde ├Âyle bir tav─▒r peyda olur ki┬ág├╝ya bu ├žehreler birer levha imi┼čler de ├╝zerlerinde dahi:

-“Nerede? Kimler?.!.” sualleri yaz─▒l─▒ imi┼č zannolunur!..

(ÔÇŽ)

Nihayet Eyl├╝l hulul ederek (gelip ├žatarak, ans─▒z─▒n gelerek) hele bir f─▒rt─▒nadan sonraki bal─▒─č─▒n KaradenizÔÇÖden kesretle v├╝rudu itikad olunur (“├žokluk i├žinde birli─če kavu┼čtu─čuna inan─▒l─▒r”:┬áBu tasavvuf inanc─▒na g├Âre evrende kutsal bir amac─▒ olan her varl─▒k bir b├╝t├╝n olarak bir ├╝st ilkeye ba─čl─▒d─▒r. Bu ilke de her varl─▒─ča hayat veren her varl─▒k alan─▒n─▒ birle┼čtiren tevhid ilkesidir.)┬áveyahut bir ya─čmurdan sonraki sular bulanarak l├╝fer kolay┬átutulur diye zannedilir. Art─▒k mahafili sayadanda (avc─▒ mahfillerinde) havadis dahi┬á├žo─čald─▒k├ža ├žo─čal─▒r.

O zaman suallerin de tarz─▒ de─či┼čir. Mesela:

-“Bal─▒k├ž─▒l─▒k nas─▒l?” denilir ki bu bal─▒k├ž─▒l─▒ktan maksat dahi mahza┬ál├╝fercilik┬ádemektir. Bu┬áyoldaki suallere mesela Kanl─▒ca K├ÂrfeziÔÇÖnde d├╝n ak┼čam bal─▒k├ž─▒l─▒─č─▒n pek aÔÇÖla oldu─ču ve falan beyin ┼ču kadar ve filan efendinin bu kadar tuttu─ču veyahut filancan─▒n ┼ču┬ákadar yem gaib etti─či veya zoka kestirdi─či haber verilir. Tutamayanlar─▒n! Tutanlara┬ág─▒ptas─▒! Zoka kestirenlerin hiddeti! Tutabilenlerin gururu! Art─▒k her taraftan bir kahkaha bir ne┼čÔÇÖe ki de─čme gitsin!

Yukar─▒da s├Âz├╝n├╝ etti─čimiz bal─▒k ve bal─▒k├ž─▒l─▒k ├╝zerine yazan, d├Ânemi ve rit├╝ellerini ele alan, bir ba┼čka ─░stanbul a┼č─▒─č─▒ Ali Pasiner (2001: 22-23), bal─▒k k├╝lt├╝r├╝┬áile i├ž i├že ge├žen ya┼čam─▒ndan bir kesiti ┼č├Âyle anlat─▒r:

“─░zmit K├Ârfezi MarmaraÔÇÖn─▒n zengin bal─▒k yata─č─▒ idi. Levrek, sina─črit, mercan, karag├Âz,┬áispari, tekir, barbunya, k─▒rlang─▒├ž, dil ve pisi, k├Ârfezin yerli bal─▒klar─▒ say─▒l─▒rd─▒. Uskumru, kolyoz, palamut, l├╝fer buraya girerek yatak yapard─▒. Eyl├╝l ay─▒ndan itibaren┬áSedef Adas─▒, Neandros, B├╝y├╝kada, Heybeli, Burgaz, K─▒nal─▒ ve Hay─▒rs─▒z civar─▒nda, MaltepeÔÇÖden Moda burnuna kadar uzanan k─▒y─▒larda, geceleri tek t├╝k yanmaya┬ába┼člayan l├╝ksler, l├╝ferin habercisi olurdu. Ekim, Kas─▒m aylar─▒nda, Kumkap─▒ÔÇÖn─▒n biraz┬áa├ž─▒─č─▒nda l├╝fer tutulurdu. G├╝n olur, yem olarak bir kasa hamsi yetmezdi. P─▒r─▒l p─▒r─▒l┬ásuyuyla, zengin plankton kapasitesi ve bitki ├Ârt├╝s├╝yle Marmara, hemen hemen her┬át├╝r bal─▒─č─▒n ya┼čad─▒─č─▒ devasa bir akvaryum, her amat├Âr bal─▒k├ž─▒ i├žin bir hazineydi.┬áMay─▒s bir├žok bal─▒─č─▒n KaradenizÔÇÖe g├Â├žlerini yapt─▒klar─▒ ayd─▒r. Haziran ortas─▒nda izmarit┬ás├╝r├╝lerinin k─▒y─▒da bir g├Âr├╝n├╝p bir kaybolmalar─▒, binlerce, y├╝zbinlerce bal─▒─č─▒n k─▒y─▒ya┬ás─▒k─▒┼čmas─▒, ba┼čl─▒ ba┼č─▒na bir olayd─▒r. B├╝t├╝n bunlar─▒ g├Ârmek ve ya┼čamak i├žin Kandilli┬áBurnuÔÇÖndan denizi seyretmek gerekir. Buras─▒ kocaman do─čal bir akvaryumdur. Eyl├╝lde ise g├Â├ž KaradenizÔÇÖden MarmaraÔÇÖya do─čru y├Ân de─či┼čtirir. ├çe┼čitli planktonlarla┬ábeslenen, ya─članan ve b├╝y├╝yen bal─▒klar s├╝r├╝ler halinde Bo─čazÔÇÖdan a┼ča─č─▒ya inerler.

Ba┼č─▒ ├žeken palamutlar─▒n ard─▒ndan, Eyl├╝l sonuna do─čru l├╝ferler boy g├Âsterir. Usta┬ábal─▒k├ž─▒lar Bo─čazÔÇÖ─▒n Karadeniz a─čz─▒nda saatlerce sab─▒rla bekleyerek mevsimin ilk┬ál├╝ferini kollarlard─▒. Bo─čazÔÇÖa giren ÔÇťturfandaÔÇŁ bal─▒─č─▒ tutmak prestij konusuydu. Eyl├╝l├╝n ikinci haftas─▒nda Kandilli, ├çengelk├Ây, Kanl─▒ca, ─░stinye, Yenik├Ây, Bebek, K├╝├ž├╝ksu, Ortak├Ây ve Be┼čikta┼č gibi, l├╝ferin genellikle yatak yapt─▒─č─▒ klasik av yerlerinde┬áÔÇťkoruk l├╝feriÔÇŁne ├ž─▒k─▒l─▒rd─▒. Ekim ortas─▒nda kofana ve torikler, Aral─▒kta ise orkinoslar┬ás├Âk├╝n ederdi. Marmara b├╝t├╝n bal─▒klar i├žin kocaman bir merad─▒r. Havalar ─▒l─▒man gitmi┼čse buraya yay─▒l─▒rlar, hem av verir, hem avlan─▒rlar. KaradenizÔÇÖe ├ž─▒k─▒┼člar─▒ ÔÇťanava┼čyaÔÇŁ,┬áMarmaraÔÇÖya ini┼čleri ÔÇťkatava┼čyaÔÇŁ (bu terimler Pontus Rumcas─▒ s├Âzc├╝klerdir) diye adland─▒r─▒l─▒r.

Pasiner, bu ya┼čam─▒ May─▒stan Aral─▒─ča kadar┬áBo─čazi├žiÔÇÖnde ge├ži┼č yapan bal─▒klar┬á├╝zerinden ├Âzetlerken, dikkat edilirse Temmuz ve A─čustos aylar─▒n─▒ bo┼č b─▒rakm─▒┼čt─▒r. Ancak bu d├Ânemin bal─▒─ča ├Âzellikle de l├╝fere haz─▒rl─▒k i├žin bir arka plana sahip┬áoldu─čunu da ┼č├Âyle aktar─▒yor (2001: 24):

“Bo─čazi├žiÔÇÖnin bal─▒k tutkunlar─▒ Eyl├╝l ay─▒n─▒, dolay─▒s─▒yla l├╝fer mevsimini iple ├žekerdik.┬áA─čustos sonunda g├╝ve girmesin diye selvi a─čac─▒ndan yap─▒lm─▒┼č i├žleri mis gibi kokan┬átak─▒m kutular─▒ a├ž─▒l─▒r, g├Âzlerine binbir itina ile yerle┼čtirilmi┼č, at kuyru─ču k─▒l─▒ndan b├╝k├╝lm├╝┼č, l├╝fer oltalar─▒ ├ž─▒kar─▒l─▒p elden ge├žirilir, zokalar d├Âk├╝l├╝r ve mazgallan─▒rd─▒. Gece┬áyemlisinde kullan─▒lan l├╝ks lambalar─▒ kontrol edilir, sandallar bak─▒ma al─▒n─▒r, renk renk┬ámu┼čambalar dolaplardan ├ž─▒kar─▒l─▒p mevsime haz─▒rlan─▒rd─▒.

G├Âkhan Ak├žura (1993) i├žin de bir┬áBo─čazi├ži┬á ├žal─▒┼čmas─▒na giri┼čti─činde ayn─▒ s├╝re├ž ba┼člam─▒┼č, mek├ón─▒n par├žas─▒ olan denizin beraberinde getirdi─či bal─▒k k├╝lt├╝r├╝,┬át├╝rler i├žinde l├╝feri yine ├Âne ├ž─▒karm─▒┼č:

Bo─čazi├žiÔÇÖnde yakalanan bal─▒klarla ilgili bilgiler ve ├Âyk├╝ler aras─▒nda dola┼čmaya ba┼člad─▒─č─▒m─▒zda l├╝ferin di─čer bal─▒klara nazaran ├žok ├Âzel bir yere sahip oldu─čunu hemen┬ág├Âr├╝r├╝z. L├╝fer Eyl├╝l ve Ekim aylar─▒nda olta ile avlan─▒rd─▒: Mevsim gelince, merakl─▒larda hararetli bir haz─▒rl─▒k ba┼člar. Bu haz─▒rl─▒klar gece toplant─▒lar─▒nda, vapur yolculuklar─▒nda pek tatl─▒ muhabbet konusu olur.┬áBo─čazi├žiÔÇÖnde oturanlardan gen├ž, ihtiyar┬áhemen herkes bilhassa yal─▒ sahipleri, tatil g├╝nlerini bal─▒k haz─▒rl─▒─č─▒ ile ge├žirirler. ├ľ─čleden sonra yem tutmaya ├ž─▒k─▒l─▒r. Tutulan yemlerden, istavrit, izmarit ve istrongilos┬ágibi bal─▒klar yem olarak haz─▒rlan─▒r. ─░htiyat (yedek) yemleri diri diri livarlarda saklan─▒r.┬á─░strongilos, l├╝ferin bay─▒ld─▒─č─▒ yemdir. Ak┼čam olup da vakit yakla┼č─▒nca, l├╝fer yerlerinde toplanan sandallarda rastgele, bereketli olsun temennileri i┼čitilmeye ba┼člarÔÇŽ

Ak┼čam─▒n g├Âlgesi sulara ├ž├Âkerken oltalar sulara koyuluverir. Bu zamanda ses seda┬ákesilmi┼č, herkes hevesli ve tatl─▒ ├╝mitler i├žindedir. Bal─▒k ba┼člar, s├╝rekli olursa say─▒lar─▒┬áy├╝z├╝ ge├žen sandal ve kay─▒klarda ├ž─▒t bile ├ž─▒kmaz (Akant, 1936ÔÇÖdan akt. Ak├žura, 1993:┬á40-41).

Sonbahar ba┼člang─▒c─▒nda merakl─▒ ve usta bal─▒k├ž─▒lardan birka├ž─▒ Bo─čazÔÇÖ─▒n Karadeniz┬á a─čz─▒nda saatlerce sabredip bekleyerek mevsimin ilk bal─▒─č─▒n─▒ kollarlar. KaradenizÔÇÖden gelen bal─▒k ├Ânce Beykoz, Pa┼čabah├že ve B├╝y├╝kdere koylar─▒nda toplan─▒r sonra yava┼č yava┼č toplan─▒p Bo─čazÔÇÖdan a┼ča─č─▒ inerek ak─▒nt─▒ burnu altlar─▒nda ve koylar─▒n┬áa├ž─▒klar─▒nda avlan─▒r. L├╝ferin ├žok bol oldu─ču gecelerde ise┬áBo─čazi├ži, kay─▒klardan┬áolu┼čan ─▒┼č─▒k adalar─▒yla neredeyse kapan─▒r ve trafik kesilirmi┼č. Bu durum gemi kaptanlar─▒n─▒ ├žok k─▒zd─▒rsa da gemilerin h─▒z─▒n─▒ keser, hi├ž durmadan tela┼č ve ├Âfke ile d├╝d├╝klerini ├žalarak bal─▒k├ž─▒lardan yol a├žmalar─▒n─▒ isterlermi┼č. Av─▒n tam keyfinde olan bal─▒k├ž─▒lar┬ábir s├╝re yerlerinden k─▒m─▒ldamazlar ama koca gemi dev c├╝ssesi ve ac─▒ ac─▒ ba─č─▒ran┬ásesi ile yava┼č yava┼č gelip yakla┼č─▒nca, ister istemez ─▒┼č─▒k adas─▒, hafif hafif dalgalan─▒p┬á├žalkalanarak ortas─▒ndan aralan─▒r, koca geminin ancak ge├žebilece─či bir kanal─▒ a├žarak,┬áge├žmesine izin verirmi┼č (Evin, 1987ÔÇÖden akt. Ak├žura, 1993: 42-43).

Kaynak├ža

Abas─▒yan─▒k, S. F. (2002). Toplu ├ľyk├╝ler. ─░stanbul: Yap─▒ Kredi Yay─▒nlar─▒.

Ak├žura, G. (1993).┬áBo─čazi├ži┬áYaz─▒lar─▒. ─░stanbul: Mas Matbaac─▒l─▒k.

Akt├╝rk, ┼×. (2007). ÔÇťBraudelÔÇÖden EliasÔÇÖa ve HungtingtonÔÇÖa ÔÇśMedeniyetÔÇÖ Kavram─▒n─▒n

Kullan─▒mlar─▒ÔÇŁ. Do─ču-Bat─▒ Dergisi. 41. 147.

Barthes, R. (2008). G├Âstergeler ─░mparatorlu─ču. (T. Y├╝cel, ├žev.). ─░stanbul: Yap─▒ Kredi Yay─▒nlar─▒.

Baudrillard, J. (1991). Sessiz Y─▒─č─▒nlar─▒n G├Âlgesinde Toplumsal─▒n Sonu. (O. Adan─▒r, ├žev.). ─░stanbul: Ayr─▒nt─▒ Yay─▒nlar─▒.

Bourdieu, P. (1987). Distinction, A Social Critique of the Judgement of Taste. Cambridge: Harvard University Press.

├çetinta┼č, B. (2015). ÔÇťBir Bo─čaz┬áMedeniyeti┬áVard─▒ÔÇŁ. 1453 ─░stanbul K├╝lt├╝r ve Sanat

Dergisi. 22. 13.

Derrida, J. (2011). Gramatoloji. (─░. Birkan, ├žev.). Ankara: Bilgesu Yay─▒nlar─▒.

Ferguson, N. (2015). Uygarl─▒k. (N. Elh├╝seyni, ├žev.) ─░stanbul: Yap─▒ Kredi Yay─▒nlar─▒

Foucault, M. (2014). Bilginin Arkeolojisi. (V. Urhan, ├žev.). ─░stanbul: Ayr─▒nt─▒ Yay─▒nlar─▒.

G├Âkalp, M. (Y├Ân.). (2017). L├╝fer [Sinema Filmi].

G├╝ler, R. (2014). ÔÇťL├╝fer DevriÔÇŁ. I. Uluslararas─▒ Osmanl─▒ ─░stanbulu Sempozyumu Bildirileri. 247-248. ─░stanbul: ─░stanbul 29 May─▒s ├ťniversitesi Yay─▒nlar─▒.

Hemingway, E. (2006). ─░htiyar Adam ve Deniz. (O. Azizo─člu, ├žev.) Ankara: Bilgi Yay─▒nlar─▒.

Hisar, A. ┼×. (1997).┬áBo─čazi├ži┬áMehtaplar─▒. ─░stanbul: Ba─člam Yay─▒nlar─▒.

Junger, S. (2009). Kusursuz F─▒rt─▒na. (K. Atak, ├žev.). ─░stanbul: Galata Yay─▒nlar─▒.

Ko├ž, M. (2004). T├╝rk Edebiyat─▒ÔÇÖnda┬áBo─čazi├ži┬áve┬áBo─čazi├ži┬áMedeniyeti. ─░stanbul: Eren┬áYay─▒nlar─▒.

Lacan, J. (2013). Psikanalizin D├Ârt Temel Kavram─▒. (N. Erdem, ├žev.). ─░stanbul: Metis┬áYay─▒nlar─▒.

Lyotard, J.-F. (2012). Libidinal Ekonomi. (E. S├╝nter, ├žev.). ─░stanbul: Hil Yay─▒nlar─▒.

Melville, H. (2006). Moby Dick. (S. Ey├╝bo─člu ve M. Urgan, ├žev.). ─░stanbul: Yap─▒ Kredi┬áYay─▒nlar─▒.

Muammer, A. (2015). ─░stanbul Bal─▒k K├╝lt├╝r├╝. (R. G├╝ler, d├╝z.). ─░stanbul: K├╝re Yay─▒nlar─▒.

Nesin, A. (2014). ─░stanbulÔÇÖun Halleri. ─░stanbul: Nesin Yay─▒nlar─▒.

Parla, J. (2015). T├╝rk Roman─▒nda Yazar ve Ba┼čkala┼č─▒m. ─░stanbul: ─░leti┼čim Yay─▒nlar─▒.

Pasiner, A. (2001). ─░ki Bo─čaz─▒n Sular─▒. ─░stanbul: Remzi Yay─▒nlar─▒.

Pekin, F. ve Din├ž, B. (2004). Efsanevi Ba┼čkent ─░stanbul. ─░stanbul: ─░┼č Bankas─▒ K├╝lt├╝r┬áYay─▒nlar─▒.

Rasim, A. (Ocak 1954). ÔÇťVay L├╝fer VayÔÇŁ. Bal─▒k ve Bal─▒k├ž─▒l─▒k. 2(1). 18.

Sartre, J. P. (1994). Bulant─▒. (S. Hilav, ├žev.). ─░stanbul: Can Yay─▒nlar─▒.

Steinbeck, J. (2002). Amerika ve Amerikal─▒lar. (A. Y─▒lmaz, ├žev.). ─░stanbul: ─░┼č Bankas─▒┬áYay─▒nlar─▒.

Tanp─▒nar, A. H. (2000). Ya┼čad─▒─č─▒m Gibi. ─░stanbul: Dergah Yay─▒nlar─▒.

___________ (2004). Be┼č ┼×ehir. ─░stanbul: Dergah Yay─▒nlar─▒.

___________ (2009). Huzur. ─░stanbul: Dergah Yay─▒nlar─▒.

Yaz─▒c─▒o─člu, S. (May─▒s 2013).┬áMedeniyet┬áKavram─▒ ├ťzerine Baz─▒ D├╝┼č├╝nceler.

Devam Edecek ( L├ťFER DEVR─░: 1858-1909)

Mehmet Cemal BE┼×KARDE┼×

 

Mehmet Cemal BE┼×KARDE┼×┬á/kentekrani

Youtube Abone Olmak ─░├žin T─▒klay─▒n─▒z

www.kentekrani.com 31 Aral─▒k 2022

  • Fascinated
  • Happy
  • Sad
  • Angry
  • Bored
  • Afraid

CEVAP VER

Please enter your comment!
Please enter your name here